Herman Hesse, Letër një artisti të ri

 

5 janar 1949

I dashur J. K.,

Të falenderoj për mesazhin me rastin e Vitit të Ri. Ai është i trishtueshëm e dëshpërues dhe e kuptoj më së miri. Megjithatë, ka aty një frazë ku ti thua që nuk të hiqet nga mendja ideja se një sens dhe një mision kanë qenë caktuar për ty dhe për jetës tënde dhe se ti vuan nga moszbulimi i këtij sensi dhe nga mospërmbushja e kësaj detyre. Pavarësisht nga të tjerat, kjo është inkurajuese, sepse  është e vërtetë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës dhe të lutem që t’i kujtojsh e t’i meditojsh herë pas here shënimet që do të bëj në lidhje me këtë subjekt. Këto reflektime nuk janë të mijat, ato janë po aq të vjetra sa bota dhe bëjnë pjesë në atë që njerzit kanë shprehur si më pozitive për veten dhe misionin e tyre.

Atë që ti bën në jetë, dua të them jo vetëm si artist, por gjithashtu dhe si njeri, burrë e baba, mik, komshi, etj., pra, e gjithë kjo vlerësohet në funksion të “kuptimit” të përjetshëm të botës dhe sipas kritereve të drejtësisë së përjetëshme, jo duke j’u referuar disa matjeve të vendosura njëherë e përgjithëmonë, por duke i aplikuar akteve të tua vetë aftësinë tënde, të veçantë e personale. Kur Zoti do të gjykojë, ai nuk do të pyesi : “ A ke qenë një Hodler, një Picasso, një Pestalozzi, një Gotthelf ?” Përkundrazi ai do të pyesi : “A ke qenë dhe a je në të vërtetë J. K.-ja për të cilin ti ke trashëguar disa predispozita ?” I pyetur në këtë mënyrë, asnjë njeri nuk do mundet t’i flasë për egzistencën dhe gabimet e veta pa ndjerë turp; por pak a shumë mund t'i përgjigjet : “Jo, nuk kam qenë ky njeri, por të paktën jam përpjekur që të bëhem i tillë mbrenda mundësive të mia.” Po qe se do t’i thotë këto me sinqeritet, ai do të jetë i justifikuar e do të dali i fituar nga prova.

Nëqoftëse ti shqetësohesh nga imazhe të tilla si “Zoti” apo “gjykatësi i përjetshëm”, lëri ato qetësisht menjëanë, sepse ato s’kanë shumë rëndësi. E vetmja gjë që ia vlen është që secili prej nesh është depozitues i një trashëgimie dhe mbajtësi i një misioni ; secili nga ne ka trashëguar nga babai, nga nëna, nga stërgjyshërit e tij të shumtë, nga populli i tij, nga gjuha e tij disa veçanti, të mira apo të këqija, të këndëshme apo të pakëndëshme, disa talente dhe disa difekte dhe, të gjitha këto të mbledhura sëbashku na bëjnë të jemi këto që jemi, ky realitet i përveçëm që quhet J.K., në rastin tënd. Kështu pra, këtë realitet të përveçëm, secili nga ne duhet t’a vërë në pah, t’a jetojë deri në fund, t’a çojë deri në pjekuri dhe më sëfundi t’a perfeksionojë sa të jetë e mundur. Në lidhje më këtë mund të citojmë shembuj që të lenë mbresa të pashlyeshme e që i gjejmë me bollëk në historinë universale dhe historinë e artit. Ashtu, siç e shohim që në shumë përralla, ka shpesh një perzonazh që është idioti i familjes, i zoti për asgjë, dhe ndodh që atij t’i jepet roli kryesor. Eshtë pikërisht besnikëria në vetë natyrën e tij që i bën të gjithë individët e tjerë më të zgjuar se ai e të favorizuar nga suksesi që të duken mediokër.

Kështu në fillim të shekullit të kaluar jetonte në Frankfort familja Brentano, e pasur me individualitete mjaft të zotë. Nga njëzet fëmijët që kishte në atë kohë, dy prej tyre sot janë të shquar : poetët Klement dhe Betina Brentano. E pra, këto vëllezër e motra të shumtë qenë të gjithë të zgjuar, interesantë më tepër se mesatarja, mendje të ndritura, talente të klasit të parë. Vetëm i madhi i fëmijëve ishte dhe, ashtu mbeti, i leshtë e gjithë jetën e kalojë në shtëpinë e prindërve, një shpirt i qetë i vatrës familjare, për të cilin nuk kishte ndonjë derman ; katolik, ai respektonte të gjitha detyrat e besimtarit ; si djalë dhe si vëlla tregohej i matur e babaxhan dhe, në mesin e bandës së lumtur e mëndjemprehtë të vëllezërve e motrave, ku ekstravaganca shpesh shpërthente, ai bëhet gjithënjë e më shumë qendra e heshtur dhe e qetë e familjes, një lloj guri i çmuar familjar që rrezatonte paqe e mirësi. Vëllezërit dhe motrat e tij flasin për këtë leshko, për këtë qenie foshjore, me një respekt, një dhëmshuri të tillë, si për asnjë tjetër. Pra, dhe atij gjithashtu, këtij budallai, këtij idioti, i kishte qenë caktuar një sens dhe një detyrë, dhe ai i kishte përmbushur ato më mirë se të gjithë vëllezërit e motrat e tij të ndritur.

Shkurt, kur dikush ndjen nevojën për të justifikuar jetën e tij, nuk është niveli i përgjithëshëm i aksionit të tij, nga pikëpamja objektive, që ka rëndësi, por më shumë fakti që vetë natyra e tij, ajo që i ka qenë dhënë, të shprehet sa më sinqerisht që të jetë e mundur në egzistencën dhe në aktivitetin e tij. Tentativa të panumërta na kthejnë vazhdimisht nga kjo rrugë ; më e forta nga të gjitha është ajo që na bën të besojmë në mbrendësi, se mund të ishim dikush krejt tjetër nga ai që jemi në realitet dhe kështu fillojmë të imitojmë modele dhe të ndjekim ideale që nuk duhet e as nuk mundemi që t’i arrijmë. Për këtë arsye tentativa është veçanërisht e fortë tek personat e pajisur me aftësi superiore, tek ata ajo paraqet shumë më tepër rrezik se një egoizëm i thjeshtë me rreziqet e tij vulgare sepse vetë ajo shfaqet me pamjet e një fisnikërie shpirtërore e morale.

Në një moment të jetës, çdo djalë i ri ka ëndërruar të drejtojë një karrocë me kuaj apo një lokomotivë, të bëhet gjuetar apo gjeneral dhe, më vonë, të bëhet një Gëte apo Don Zhuan ; kjo është një tentative e natyrshme, e pashmangshme në zhvillimin normal të individit dhe një mënyrë për t'u vetëedukuar : imagjinata, si të thuajsh, duke kërkuar, merr kontakt me mundësitë e së ardhmes. Por jeta nuk i plotëson këto dëshira dhe idealet e fëmijërisë e të rinisë vdesin vetvetiu. Megjithatë, ne vazhdojmë gjithëmonë me dëshirën për të bërë gjëra për të cilat nuk jemi bërë dhe përpiqemi t’i imponojmë natyrës sonë eksigjenca që e dhunojnë atë. Ne të gjithë reagojmë në këtë mënyrë. Por në të njejtën kohë, në momentet e një vetëdije të mbrendëshme, e ndjejmë gjithënjë e më shumë se nuk ka rrugë që do të na çojë jasht vetes sonë, drejt diçkaje tjetër, se duhet t’a përshkojmë jetën me aftësitë e dobësitë që janë tonat e thjeshtë personale dhe na ndodh që disa herë të bëjmë përparime, të realizojmë diçka që deri mëparë ishim të pazotët dhe, për një çast, pa hezituar e aprovojmë dhe kënaqemi me veten. Sigurisht, kjo kënaqësi nuk ka asgjë të qëndrueshme ; megjithatë, pas kësaj, pjesa më intime e vetes sonë s’tenton gjë tjetër veçse të ndjehet e rritur dhe e pjekur në mënyrë të natyrshme. Vetëm në këtë mënyrë mund të jemi në harmoni me botën dhe nëqoftëse ne të tjerëve na bie që t’a njohim këtë gjendje, eksperienca që mund të bëjmë do të jetë akoma më e thellë.

Kur them se misioni që i besohet çdo individi është i ndryshëm për secilin prej tyre, nuk kam aspak parasysh atë që diletantët e artit, të vjetër e të rinj, quajnë mbrojtja dhe afirmimi i individualitetit e origjinalitetit të tyre. Kuptohet vetiu që kur një artist e bën artin profesion dhe qëllim të jetës së tij, i duhet të fillojë nga mësimi i gjithëshkaje që i shërben mjeshtrisë ; ai s'duhet të besojë se do t'i duhet që t’a shmangë këtë nxënie me qëllim që ruaj origjinalitetin e tij dhe personalitetin e tij të vyer. Artisti që në ushtrimin e artit të tij i shmanget domosdoshmërisë për të nxënë si dhe vështirësive të shumta, do të mbajë të njejtin qëndrim dhe në jetë; ai nuk do të jetë i drejtë, as me miqtë, as me gratë, as karshi fëmijëve të tij dhe as para bashkësisë borgjeze, ai do të shmaget për shkak të origjinalitetin e tij të pacënuar dhe do të filloi të bie pa qenë i dobishëm për njeri. Shembujt të këtij lloji nuk mungojnë. Perpjekja personale për të asimiluar atë që kemi mësuar është një detyrë fillestare si në fushën e artit ashtu dhe në atë të jetës së përditëshme. Duhet që fëmija të mësojë të hajë, të jetë i pastër, i duhet mësuar leximi e shkrimi. Studimi i gjithëshkaje që duket se ia vlen të mësohet nuk bëhet pengesë në zhvillimin e individualitetit, përkundrazi, e favorizon dhe e pasuron atë. Më vjen turp që të shkruaj të zezë mbi të bardhë gjëra të tilla kaq të qarta por kemi mbrritur në atë pikë ku askush nuk duket se ka instiktin e të reaguarit sipas rregullave natyrale dhe e zëvëndëson këtë instikt me një kult primitif të së jashtëzakonshmes dhe absurdes. Në art, nuk jam aspak armik i së resë, përkundrazi dhe ti e di mirë, por në fushën e moralit, domethënë kur është fjala për sjelljen e njeriut në lidhje me detyrën që i bie të kryej, modat dhe shpikjet e reja më duken të dyshimta dhe jam krejt mosbesues kur dëgjoj njerëz të arsyeshëm të flasin për morale të reja, etika të reja, sikur të flisnin për moda apo stile në art. Në botën aktuale, i kërkojnë njeriut akoma tjetër gjë, dhe kjo kërkesë është e përhapur nga partitë politike apo profesorët e moralit universal.

I kërkojnë njeriut që ai të heqë dorë njëherë e përgjithëmonë nga vetevetja dhe nga ideja që nëpërmjet tij, diçka personale dhe e veçantë mund të ketë kuptim ; e bëjnë të kuptojë se ai duhet që t’i adaptohet një lloj humanizmi normal apo ideal që do të jetë ai i së ardhmes, që duhet të transformohet në një ingranazh të makinerisë, në një gur të ndërtesës mes miliona gurëve të tjerëve po aq të ngjashëm. Nuk do të doja që të shprehesha mbi vlerën morale të kësaj ekzigjence : ajo ka anën heroike e madhështore të saj. Por nuk besoj në atë. Vënia në rrjesht e individëve, me gjithë dëshirën e mirë, është në kundërshtim me natyrën dhe nuk të çon në paqe dhe në gjakftohtësi, por në fanatizëm dhe në luftë. Në fund të fundit flitet për një ekzigjencë prej murgu dhe ajo është legjitime kur është fjala për murgjit, për njerëz që kanë hyrë të lirë nën urdhrat fetare. Megjithate, nuk besoj se kjo ekzigjencë, që është e lidhur me modën, do të mund të paraqesë një rrezik serioz për ty.

Shoh që letra është kthyer pothuajse në një disertacion. Do të bëj disa kopje dhe, kur të më jepet rasti do t’ia lexoj gjithashtu dhe personave të tjerë. Mendoj se nuk do të keshë ndonjë kundërshtim.

Përktheu YD. ©bllokshenimesh