Poikilos

Vivre, c’est fabriquer du passé

NA KUJTOHET

Classé dans : LIBRI — 28 octobre, 2013 @ 8:55

Nga Ardian Vehbiu

NA KUJTOHET dans LIBRI libri-me-kujtohet-300x250Rastësisht ndesha në librin Më kujtohet, të Ylli Demnerit, tek shëtisja në një librari; edhe pse kisha dëgjuar për të dhe, tani që e lexova, e mbaj për një nga librat më të mira të zbuluar prej meje këtë vit, dhe jo vetëm në shqip.

Është një tekst kujtimesh të çlirëta, të pastrukturuara, ku autori i ofron lexuesit pamjet, zhurmat, aromat, shijet, zërat dhe personazhet e fëmijërisë dhe rinisë së tij në Tiranën e viteve 1960-1970.

Të gjitha këto marrin tingëllim magjik për mua, që i përkas të njëjtit brez me Demnerin, dhe që kam lëvizur në të njëjtat labirinte urbane dhe njerëzore, duke ndarë me të mbresa dhe reagime; aq më tepër që shtëpitë i kemi pasur relativisht afër (edhe pse kemi pasur veç një përshëndetje mes nesh).

Demneri, që nuk i fsheh modelet e veta letrare (Je me souviens, i Georges Perec) është vëzhgues i hollë dhe virtuoz i kujtesës; pakkush tjetër do të mund të shkruante një libër të tillë, ku e shkuara të sillej në tryezë si pjatë gourmet, jo në funksion të një ideje, një mburrjeje, një rehabilitimi ose një shpagimi.

Meqë edhe unë e kam zakon madje pasion të koleksionoj me kujdes në mendje kujtime në dukje të kota, udhëtova nëpër libër herë duke zbuluar me entuziazëm se disa gjëra i paskëshim përjetuar njëlloj me Demnerin; herë i zemëruar me veten se disa gjëra të tjera pothuajse i kisha arkivuar në bodrumet e pluhurta të kujtesës pasive; dhe herë i intriguar nga çfarë mua nuk më kujtohej më e që kushedi nuk e kisha ndeshur kurrë.

Autori është maestro i detajit: një autobus urban i amortizuar, i markës Saviem, që heq pantoflat zvarrë nëpër Tiranë duke ekspozuar ende shenjat e sistemit të transportit publik të Parisit, si dekorata luftërash të harruara; pllakat e gramafonit që vinin me një revistë propagandistike kineze, të cilat tiranasit praktikë i prisnin me gërshërë në formë gjysmë hëne dhe i përshtatnin për streha kapelesh verore; llambat e verdha në rrugën e Dibrës, që qëndronin të varura në qendër të rrugës; një çamçakëz i përdorur, të cilin e ruanim për ta përdorur të nesërmen, duke e zhytur në një gotë me ujë të ëmbël; fëshfëshet; flluskat e plogëta që ngriheshin në asfaltin e rrugës në mes të vapërs; një plak, kushedi veteran, që shiste privatisht portrete të udhëheqësve të vëna në xham pa guxuar kush ta pengonte në emër të ekonomisë politike të socializmit; teksti i transkriptuar kinezçe i një kënge për Mao Ce Dunin (“lindja skuq, dhe ndriçon/Mao Ce Duni në Kinë jeton”), të cilën duhej ta mësonim për ta kënduar të gjithë ne kalamajtë; dërrasa e lëmuar ku ulnin fëmijët te berberi, kur ishin tepër të vegjël për poltronën; karrocat me kuzhineta, si gjyshe neandertalase të skateboards-eve të sotme; Maria e sertë, e vetmja shofere taksie në Tiranë; një shkollë që quhej “50-vjetori i Pavarësisë”, edhe pse 50-vjetori kish kaluar me kohë, për t’u bërë 60-vjetor (e çuditshme do të ishte sikur shkollës t’i ndërrohej emri së bashku me fletët e kalendarit); zhurma e shisheve të qumështit natën që pa gdhirë në rrugën e shkretë; këpucët novelty me “gomë peshku”; topat italianë të artilerisë në oborrin e shtruar me zhavorr të Muzeut të Luftës Na-Çl te rruga e Barrikadave; zhurma e thatë e boçeve të pishës, kur binin mbi trotuarin e pasdites.

Natyrisht, libri nuk është një eksperiment banal nostalgjie – pse rresht pas rreshti e faqe pas faqeje Demneri evokon jo vetëm pamje të një të kaluare të brezit, por sjell edhe, të plotë, Tiranën e atëhershme, ose qytetin e njeriut, që i kundërvihej kryeqytetit të regjimit komunist; dhe ku çdo detaj, edhe ai më i pafajshmi, vjen e përvijohet si rezistencë ndaj gjakimit rrafshues që vinte nga lart.

Tirana e Demnerit, dhe imja, është një qytet i qetë, që përpiqet të jetojë normalisht, madje edhe në mes të pamundësisë; pse deri edhe fëmijët, nga njëra anë luajnë hapa-dollapa dhe kumançe, ose ndezin një kanoçe me karbit; por nga ana tjetër, ndonjë prej tyre, Pavlik Morozov i mbramë, do të denoncojë në polici një plakë të mjerë që ka mbetur rrugëve e dëbuar prej të vetëve, pse do t’i duket si “diversante.”

Kujtesa e palodhur dhe krejt e pafajshme e autorit lëviz nga një detaj në tjetrin, e kapur pas sendeve që formojnë, si gurëzat e mozaikut, jetët e përditshme. Në ato vite jeta nuk ishte uniformuar prej tregut; dhe sendet ende e ruanin aromën personale, të papërsëritshme, të kujt i zotëronte. Qëllonte që dikë ta njihje nga xhaketa që vishte, ose nga modeli i këpucëve. Ashtu do të kuptojmë më mirë, dhe do të shijojmë deri në fund, pse dikush filloi cigaren sapo i dhuruan një çakmak të bukur me gaz të sjellë nga jashtë; dhe pse autori vetë mban mend të ketë blerë një fjalor frëngjisht-shqip me kapak të fortë, jo pse kish interes për gjuhën, por ngaqë do ta përdorte për të vendosur pullat. Një botë të ndërtuar fund e krye mbi ripërdorimin dhe bricolage-in; dhe jo vetëm të çikërrimave, por edhe të krejt së përditshmes, përfshi këtu edhe marrëdhëniet njerëzore.

Vlera e evokimeve të imta të Demnerit lidhet edhe me atë që Tirana e tij, sikurse e imja, pothuajse nuk ekziston më; tashmë është shkatërruar, gërmuar, shfarosur, shkulur me rrënjë, riformatuar, riformuluar; toponimet e djeshme tani u referohen vendeve fantazmë; a thua se qyteti i dikurshëm është tërhequr mënjanë realitetit, për të lënë aty vetëm banorët e vjetër, të cilët fare irracionalisht i mbijetuan ndërrimit të epokave; kushedi ngaqë misioni i tyre, tashmë mistik, është të mbajnë mend çfarë ishte, por nuk është më, edhe pse mund të ishte ende.

Gjëma që i ka ndodhur Tiranës nuk është thjesht plakje; një qytet, aq më tepër kryeqytet, nuk shndërrohet kështu, me operacione plastike të njëpasnjëshme, për t’u bërë i panjohshëm prej banorëve të vet; ose më mirë nuk e ndërron kështu lëkurën, pa e pasur një hall të madh në vete, një sëmundje të ligë, një flamë, një mundim të pashembullt. Dhe të vjen keq që rezistenca jonë e atëhershme, vërtet pasive por e tillë që të na e ruante njerëzoren me të cilin kishim ardhur në botë, nuk pati aq forcë sa të mbronte edhe qytetin vetë; ne ishim, si të thuash, aktorët që mbetën në skenë edhe pasi skena vetë u shkërmoq dhe u rrëmbye tutje nga erërat e viteve.

Dhe të mendosh që, gjithsesi, kaq të lashtë nuk jemi; pa çka se në Tiranën e sotme ndihemi ndonjëherë si refugjatë nga e kaluara.

Libri i Demnerit nuk ka shtëpi botuese; do të jetë botuar privatisht nga autori, pa çka se, siç shoh aty, është tashmë në botimin e dytë. Si e lexova, më lindi edhe mua dëshira të shkruaj diçka të ngjashme, një “më kujtohet” timen personale; gati-gati si pjesë të një serie, të një gjerdani që do t’i sjellë lexuesit bukuritë dhe ndjeshmëritë e një epoke përndryshe të pabukur dhe të pandjeshme. Librat ndonjëherë janë e vetmja mënyrë për të ruajtur diçka; sepse sekreti i teksteve të tilla është që riprodhojnë, në vend që të mbyllin në muzeume.

Chapeau, Demnerit.

 

Librin  Më kujtohet mund ta gjeni në Tiranë :

Në librarinë Adrion (Pallati i Kulturës), në librarinë E për7shme, rruga Jul Variboba, si dhe në librarinë  Vera, rruga e Durrësit numër 5.

Shpirti i teatrove të vjetër

Classé dans : TEATER — 11 mars, 2013 @ 5:58

Shpirti i teatrove të vjetër dans TEATER teari-latelier-e1363017273360

Teatrit « L’Atelier » që e kam dashur.

Teatrot e vjetër kanë vështirësitë e tyre. Duhet t’i duash shumë për t’ua falur mungesën e komoditeteve që pengojnë punën e zvogëlojnë mundësitë për t’u shprehur. Sigurisht që kjo është një çështje sentimentalizmi. Nuk dua t’i thurr lavde as mureve të vjetër të nxirë nga koha, as llozhave të parehatshme stolisur me skica parmakësh, as atij fushimi endacakësh rreth një skene ku lëvizin qenie të trilluara, hije të para në ëndërr, por më lejoni të shpreh atë që mendoj thellësisht : shumica e progreseve mekanike nuk i sjell asgjë të re teatrit tani për tani. Ato nuk u shkojnë përshtat veprave që ne prezantojmë. Ato nuk nisen nga një inteligjencë e vërtetë e artit tonë ; janë të varfra, shumë të varfra përsa i përket iluzionit. Dhe përçmuese përballë shpirtit.

Teatri më i bukur në botë është një kryevepër me katër skena ; është pelerina e zezë e Hamletit që e vetme mjafton për të na kujtuar Elsenorin dhe dramën që imagjinata jonë e kërkon akoma më të mistershme se ç’e ka realizuar poeti ; është Makdufi te Makbethi që rras në kokë kapelen me nje gjest të ngathët kur e lajmërojnë për masakrën e fëmijëve të tij : «Eh! njeri, përse e rrasni ashtu kapelen?» ; është Sganareli duke arsyetuar me zotërinë e tij mbi të vërtetat e mëdha të kësaj bote dhe që, në kulmin e zenkës, e lëshon vehten duke ardhur vërdallë; është, po të largohemi akoma më shumë në kohë, Oresti, i ndjekur nga qentë.

Teatri më i bukur në botë është në besimin, në dashurinë për artin tonë, në lartësimin e përhershëm të shpirtit. Atje duhet kërkuar ai dhe jo në paraqitjen e lukseve të panevojshme. Shumica e teatrove moderne brenda disa javëve mund të shndërrohen pa shumë dëm në banka e dyqane. Për mua, ato nuk kanë shpirt. E dua teatrin tim sepse është një teatër i vërtetë. Shkoni në sheshin Dankur (Dancourt), shikojeni mirë e do ta pëlqeni ashtu si dhe unë. Ai është i papërshtatshëm për t’u kthyer në tjetër gjë ; as kinemanë nuk e ka pranuar. Ka strehuar aq shumë personazhe të shquar. Përfytyroni tërë ata mbretër, tiranë, heronj, dashnorë, vagabondë të rrezikshëm, shtojzavalle e perëndi që ka parë në shkëlqimin e skenës dhe në intimitetin e llozhave! Muret e tij mbajnë të mbyllura aq shumë thirrje, ankime, dënesa ; ai është i shenjtëruar nga mijëra kujtime ; ai ka autoritetin e shenjtë të fanarëve mbi bregdet dhe të afron prehjen shpirtërore të kishave të fshatit.

Hyni brenda… A s’është një vend simpatik, i dashur e i përzemërt ? A gjendet teatër tjetër si ai, ku fjalët, kur thuhen me mjeshtëri, ruajnë gjithë shijen e tingullin e tyre ?… A s’është teatër i bukur ai ku pjesa dëgjohet në mënyrë të përsosur ? Prandaj, kur me delikatesë dhe me mirësjellje, që s’do di asnjëherë si ta falenderoj, Filip dë Roshild (Philippe de Rothschild) i propozoi Cartel-it drejtimin e teatrit të mrekullueshëm të Pigalit (Pigalle), thashë me vete : Çfarë? Do të le të gjitha këto për një tempull modern që nuk e di se kush është Byridani (Buridan*)? Nuk do shoh më të shtunave në darkë sallën e mbushur me miq të panjohur ? Ç’do të thonin ata kur të më shihnin tek vrapoja nga paratë, ata që më janë gjendur në ditët më të vështira? Teatri më i bukur në botë, është teatri im, ku shpirti ka triumfuar mbi kushtet.

Nuk është makina që zbret perënditë mbi skenë, por janë perënditë, ato që na duhen.

Charles Dullin**, Kujtime dhe shënime të një aktori.

Përktheu YD.

 

*Jean Buridan (1300-1358) : Një nga figurat kryesore të jetës shkollore në Faculté des Arts në Paris, gjysma e parë e shekullit të XIV. Rektor i l’Université de Paris më 1328-n pastaj më 1340-n.

charles-dullin--150x150 dans TEATER

**Charles Dullin ka lindur me 8 maj 1885, në Yenne (Savoie), i fundit i një familjeje prej 19 fëmijësh. Që në moshë të re shfaq prirjen për teatrin dhe pasionohet pas artit dhe poezise. Në vitin 1913, 18 vjeç dhe me 17 franga ne xhep, mbërrin në Paris. Fillon të njohë jetën e aktorit të varfër. Akoma i panjohur ai lufton pa pushim kunder urisë, sëmundjes dhe halleve financiare. I angazhuar në teatrin «Les Gobelins» shkon herë pas here edhe në « Lapin Agile » për të recituar vargjet e Villon-it dhe të Corbière-it, e luan gjithashtu në Belleville, në Montparnasse, pastaj, në vitin 1906, hyn në teatrin «Odéon» drejtuar nga André ANTOINE, nismëtari i mizanskenës moderne, ku ai debuton në rolin e Cinna-s në pjesën Jul Çezari të Shakespeare-it. Më 1910, në teatrin e «Les  Arts», krijon rolin e Pierrot-se në pjesën « Carnaval des enfants » dhe rolin e Smerdiakovit në pjesën « Vëllezërit Karamazov ». Më 1913, Charles Dullin merr pjesë në krijimin e fondacionit «Vieux-Colombier» nga Jacques Copeau ku ai, së bashku me Louis Jouvet, do të jetë një nga aktorët kryesorë. Më 1921 krijon ekipin e tij me emrin « l’Atelier » në një dyqan, përpara se të vendoset më 1922 në « Théâtre Montmartre ».

Pas një fillimi të vështirë, duke luajtur shpesh para një salle bosh, ai vë në skenë « Volpone » dhe që nga ai çast lajmi i përhapur goje më gojë bën që të mbushet salla. Kështu Charles Dullin e teatri i tij shpëtojnë. Më 1927, ai hyn në « Cartel de Théâtre » bashkë me Louis Jouvet, Pitoëff et Gaston Baty. Charles Dullin ka qenë gjithashtu profesor, ku mes të tjerëve, ka patur për nxënës : Madeleine Robinson, Jean Marais, Marcel Marceau, Jean Vilar, Jean-Louis Barrault, Roger Blin, Roland Petit, Jacques Dufilho et Alain Cuny. Më 1940, ai le « l’Atelier » dhe merr drejtimin e « Théâtre de la Cité », teatri i vjetër Sarah Bernhardt, ku më 1943 do të verë në skenë pjesën « Les Mouches » të Jean-Paul Sartre-it.

Pas çlirimit kritikët tregohen të ashpër me Charles Dullin dhe pas shumë vështirësish ai lë drejtimin e teatrit më 1947-n. Duke pritur që të gjejë një teatër fiks, ai bën disa turne dhe nënshkruan disa mizanskena në Paris.

Me 12 dhjetor 1949, Charles Dullin vdes në l’Hôpital Saint-Antoine në Paris.

Nostalgji

Classé dans : FLETE TE GRISURA — 20 décembre, 2012 @ 10:49

Nostalgji dans FLETE TE GRISURA nostalgji1-e1355993351355

NOSTALGJI

Sëpari, mësojmë nga Starobinski, se ky term shkencor u shpik në vitin 1688 nga një mjek prej Mulhouse (nostos : kthim, algos : dhimbje) për të përcaktuar një sëmundje. Një sëmundje mjaft të çuditshme që kapte ushtarët e pamësuar me shtrëngesat e jetës ushtarake. Larg nga vendi i tyre, nga bjeshkët, nga lopët e tyre, nga ajri i freskët i maleve të tyre — kur bëhej fjalë për mercenarë zvicerianë —, ata refuzonin ushqimin e i jepeshin vdekjes.

Emri banal i nostalgjisë : malli për vendlindjen.

Të sëmuresh nga të qenurit larg vendlindjes. Vuajtje ekzili. Ëndërr i një rikthimi, jo të sigurtë. Dhe rikthimi nuk do t’i mbajë premtimet e pritura.

Po, çfarë do të jetë kjo vendlindje, për ne që flasim për nostalgjinë duke ju referuar më pak një hapsire, një vendi sesa një kohe ? Nostalgjia e kohës së kaluar që ka humbur, nevermore. Vuajtjet e një moskthimi, refuzim i ndryshimit, i asaj që ai shkatërron, zëmërim i pafuqishëm përballë kohës shkatërrimtare, kohës që më tepër se të rrjedhë : zhduk nga faqja e dheut.

Fshati im, lagjja ime, rruga ime nuk janë më ato që kanë qenë. I kanë ndryshuar, i kanë thyer të gjitha dhe mua bashkë me ato ! Cili është ky « i »  anonim përveçse Koha jo-njerzore që bën punën e saj dhe cili është ky « un » që do të donte t’i bindej veçse kohës së tij, të ndryshuar nga ai vetë, lirshmërisht ? Një kohë njerzore.

Dihet që nostalgjiku, në atë lidhje me të kaluarën, kërkon fëmijërinë e humbur, atë kohë mitike të fëmijërisë në të cilën ishte tashmë i ekziluar. Po, pa dyshim. Por unë mendoj se malli për vendlindjen e ka burimin gjetiu. Nuk është e kaluara që ai idealizon, as injorimi i së tashmes, por ajo që vdes. Urimi i tij : që në çdo vend – ndryshim kontinenti, qyteti, profesioni, dashurie – ai të mund të gjejë vendlindjen e tij, atë ku jeta lind, rilind. Dëshirën që mban nostalgjia është më pak ajo e një përjetësie të pandryshueshme sesa ajo e lindjeve përherë të reja.

Atëherë koha që kalon e që shkatërron kërkon të marri pamjen ideale të një vendi që qëndron pa u prishur. Vendlindja është një nga metaforat e jetës.

J.-B. Pontalis, filozof, psikanalist e shkrimtar

Përktheu Y.Demneri

12345...18
 

Mariage Ingrid et Florent |
ANIMATION (CHATEAU GONFLABLE ) |
BIENVENUE dans mon Univers ... |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Moi, Lilith
| venez chez zabuzobe ça peu ...
| Cours en ligne Infocom