Eugène Boudin, një zbulim

Ora 08 e 30. Në muzeun Jacquemart-André (Paris). Ekspozita me veprat e piktorit Eugène Boudin (1824-1898). Nuk e njoh fare, as emrin nuk ia kisha dëgjuar (injoranca është e imja).

Vizitë private. Në sallonin në të djathtë na ofrojnë kafe, croissants, lëng frutash. Një atmosferë feutrée që i shkon përgjumjes sime në këtë orë të mëngjesit. Dy kafe njëra pas tjetrës që sytë e mendja të fillojnë të zgjohen.

Jemi një grup prej tetë vetash të shoqëruar nga një guide. Më pëlqen ky lluks i vogël sepse asnjë minut nuk shkon kot dhe asnjë kokë përpara për të penguar shikimin. Një vajzë e re, ciceronia jonë, na shpiegon që Eugène Boudin nis t’i kushtohet pikturës në moshën 22 vjeçare duke iu shmangur shkollave dhe rrymave të kohës. I pari që do të pikturojë direkt nga natyra (jemi në vitet 1840-1850 ku dominon piktura romantike me tema të marra nga mitologjia), dhe këtë dëshirë për të pikturuar direkt nga natyra do t’ia  injektoi dhe mikun të tij Claude Monet, 16 vjeç më i vogël. Në bllokun e tij Boudin shkruan: « tre penelata duke u nisur nga natyra vlejnë më shumë se dy ditë punë në studio. » Për këtë hedhje të impresioneve të marra nga kontakti me dritën e qiellit, që më vonë do të lindi rrymën impresioniste, përfaqësuesi më në zë i kësaj rryme, Claude Monet, pas vdekjes së piktorit do të shprehet: « E konsideroj si mësuesin tim. Gjithshka ia dedikoj Eugène Boudin-it ».

Ky ndikim do të jetë aq turbullues sa tablloja « Le clocher Sainte-Catherine » që mban vulën e studios së Claude Monet, por jo firmën e tij, e që djali i Monet-së ia kishte dhuruar muzeut të qytetit Honfleur pas vdekjes së të atit, është konsideruar deri vonë si vepër e Monet-së. Por pas shumë analizash do të dalë që kjo tabllo është realizuar nga Eugène Boudin (shiko më poshtë).

Peisazhe. Shumica të bëra buzë detit. Më tërheqin vëmendje disa studime të qiellit. Tabllo të vogla sa një pëllëmbë. Ndjej kënaqësi kur ciceronia do të nxjerrë nga xhepi një pusullë të vogël e do të citojë një fragment të marrë nga një artikull i Charles Baudelaire-it në lidhje me këto tabllo : « studime me pastel të improvizuara përballë qiellit dhe detit (…) duke skicuar aq besnikërisht ato që s’ka ku të shkojë më të paqëndrueshëm e më të pakapshëm në formë e në ngjyrë, valët dhe retë ».

Zbulova një piktor që nuk e njihja, por nuk u mahnita, siç më ka ndodhur duke parë  tabllotë e Paul Gauguin-it, Botticelli-t, Paul Cézanne, Chagall-it, Egon Schiele-it, Piero della Francesca, Modigliani-t, Munch-it, Basquiat, Miro-së, Matisse, Van Gogh-ut, e plot të tjerë që nuk janë konsideruar të mëdhenj rastësisht.

Duke dalë nga ekspozita ndeshem për herë të parë me një fotografi të Eugène Boudin, sa faqja e murit, dhe ndjej simpati për këtë piktor modest që diti të nuhasë fillimet e pikturës moderne, për dëshirën e tij për të qenë i pavarur, për pasionin e tij për pikturën, dhe që asnjëherë nuk u kënaq me veten, edhe pse Corot do ta quaj « mbreti i qiejve ».

YD

Lamtumirë Artist !

Dhimbja që shkaktoi lajmi i vdekjes së Roland Trebickës i kaloi kufijtë e Shqipërisë. Ajo u ndie në çdo vatër shqiptare, kudo në botë. Emigrantët e viteve ’90 e panë se në bagazhin e tyre (shpirtëror) kishin marrë me vete edhe kujtimet që u pati falur aktori Roland Trebicka. Ai ishte bërë pjesë e kujtesës sonë kolektive. Me largimin e tij, ajo u ndje jetime.

Jo vetëm në ekran, por dhe në atë krijimtari jetëshkurtër që lind e vdes çdo natë sa herë ngrihet e ulet perdja, ai do të mbetet në mendjen e mijëra spektatorëve. E atyre që e panë të gjallë mbi skenë nën lëkurën e personazheve të ndryshëm përgjatë dyzet vjetëve. Dhe përherë brilant.

Vdekja e tij shkaktoi ato emocione që shkakton vdekja e artistëve popullorë, që me krijimtarinë e tyre hyjnë në jetën tonë pa e kuptuar as ne vetë, e na shoqërojnë gjatë. Artistëve popullorë, dhe jo populistë, jo atyre që ulen e pijnë « gju më gju me popullin » e flasin si populli (mundësisht si fshatarë). Jo, Roland Trebicka ishte sqimatar. Modest e i përmbajtur. Vetëm në skenë, atje ku duhej, ai shndërrohej e shpërthente. Kjo më bënte përshtypje sa herë e shikoja pas provave apo pas shfaqjeve kur kthehej për në shtëpi duke kaluar nga rruga e Durrësit, një kalimtar si gjithë të tjerët. Po ashtu edhe kur e takova për herë të fundit në linjën Tiranë-Paris. Gjatë qëndrimit në Lubljanë më foli për një dhimbje në kraharor që po e shqetësonte kohët e fundit; kishte nxjerrë disa herë gjak nga goja, por mjekët në Tiranë nuk arrinin të përcaktonin diagnozën. Kjo nuk i kishte pëlqyer (as mua nuk më pëlqeu), prandaj po vinte në Paris për të parë se çfarë do t’i thonin. Më tregoi se atë ditë kishte qenë në varrimin e Hysen Hakanit, e atij që e kishte angazhuar për herë të parë si aktor në filmin « Debatiku », nga ku do të niste e gjithë karriera e tij e mëvonshme; të gjitha këto m’i tregonte me zë të ulët, në një qoshe të aeroportit, ai që çdo natë e bënte sallën e teatrit të oshëtinte nga të qeshurat. Aktor i madh e qytetar model, nuk e vuri asnjëherë në skenë jetën e tij private, as nuk luajti artistin bohem për të na tërhequr vëmendjen. Talenti i mjaftonte.

 Të gjithë ne, sot, kemi humbur një njeri të afërt. Sepse të afërt nuk të bëjnë vetëm lidhjet familjare apo shoqërore, të afërt të bën shkëmbimi i emocioneve. Trishtohemi gjithashtu për humbjen, për ato krijime të tij që nuk do të mund t’i shohim më. Ai vdiq i ri.

Kam patur fatin të ndjek çdo ditë provat e shfaqjes « Nata e dymbëdhjetë », vënë në skenë nga Pirro Mani, që në atë kohë na jepte mësim. Rolandi luante rolin e Sir Tobit. Një nga rolet e tij më të bukur, ku, së bashku me Robert Ndrenikën, që luante atë të Malvolios, krijonin një dyshe të jashtëzakonshme (nga ajo kohë më ka mbetur edhe kjo skicë që bëra me rezervë të kuqe mbi një fletë të vogël), ndaj karriera e tij nuk mund të kufizohet vetëm me rolin e Jovan Bregut në komedinë « Pallati 176 ». Roland Trebicka, si edhe disa të tjerë, ishin pjesë e asaj trupe që do të shkëlqente nën drejtimin e Pirro Manit.

Sot largohet nga ne, për të mos u kthyer më, një nga figurat më të shquara të Teatrit shqiptar, një artist i palodhur që nuk pushoi asnjëherë së interpretuari («kam marrë vetëm 9 ditë raport, kur isha 23 vjeç dhe po luaja në pjesën “Shtëpia në bulevard.”»), një aktor i madh që për dyzet vjet « thithi pluhurin e skenës », siç thonë mes tyre njerëzit e teatrit, për të na falur kënaqësi.

Lamtumirë Artist!

YD

Isuf Myzyri

Sa herë që radio transmetonte këngët e Isuf Myzyrit, gjyshja linte çfarë ishte duke bërë, e ulej pranë radios për të dëgjuar më mirë, duke e shoqëruar këngën me zë të ulët. « Të kam zili, i thoshte im atë. Lum si ti. E ke në terezi. » Dhe vinte buzë në gaz. « Pse mos ta kem në terezi, kur ju kam ju shnosh e mirë. Oborrin mbush me nipa e mbesa si pëllumbat… » Dhe nga frika se po tregohej e lumtur e nxiste djallin, shtonte : « O Zot, ju lonsha nona mbrapa ! »

Ajo e kuptonte se ku e kishte fjalën tim atë, po për atë, politika, që mbante mbrenda luftërat, pushtimet, internimet, burgjet për një fjalë goje apo vrasjet për të marrë pasurinë, ishin pjesë e jetës ashtu si katastrofat natyrore. Vetëm ato kishte njohur gjatë jetës së saj. Kryesorja : ishte Jeta. Sa të kishte jetë, kishte dhe shpresë. Prandaj mundohej t’i gëzohej atyre pak çasteve. Duke relativizuar.

Vargjet e Isuf Myzyrit i kam dëgjuar (nga këngët sigurisht) përpara se të lexoj vargjet e Poradecit, Kadaresë, Migjenit, de Radës, Pushkinit, Bodlerit, Verlenit, Shekspirit, e dhjetra të tjerë po aq të njohur. Por në një ditë pranvere, kur gjithshka ka lulëzuar dhe gjethet janë akoma në një të gjelbër të çelët, duke shëtitur në një kopësht apo fushë, i vetëm apo i shoqëruar, vetiu më kanë ardhur në mendje :

Erdh pranvera me jeshile

I rashë bahçes për midis.

Këputa nji trandafile

Ta dhash ty si përkujtim.

Duke u kthyer në këmbë pas një takimi. Në një qiell me yje. Ngrohtësia e buzëve të saj, aroma e flokëve, paqja që sjell lumturia, më janë kujtuar. E kam recituar (me vete): 

Jasemin të vinte era

Kur t’i putha të dy sytë.

Asaj nate mun ke dera

Në krahnor ma vune kryet.

Apo :

Nji natë hana se ç’po ndrin.

Isha vetëm pa njeri.

Nji qemane larg po binte

Edhe frynte pak veri.

Dhe nuk jam befasuar me rrëfimin e Lasgush Poradecit të treguar nga miku i tij Petraq Kolovica në librin  « Lasgushi më ka thënë… » :

« Isuf Myzyrin nga Elbasani, e kam takuar kur shkova njëherë në Llixhë. I dërgova të vinte të më takonte dhe më erdhi. Ishte i veshur me brekushe të bardha, shumë të pastra. Ndenjmë e biseduam. Unë desha të di poezitë që bënte ai. Isuf Myzyri vetë i bënte fjalët e këngëve, vetë i këndonte dhe vetë i shoqëronte me violinë. Për atë kam shkrojtur edhe një artikull atëherë.

Më vonë desha ta takoj përsëri. Shkova te kafeneja ku rrinte zakonisht. Pyeta – ishin ca pleq  bektashinj.

Ka kalue – me thanë. Shiko sa bukur ! Nuk më thanë vdiq, apo ka vdekur, po ka kalue d.m.th. ka kaluar në jetën tjetër. Isuf Myzyri ka kalue, po poezinë e tij e mbaj mend :

Sevdaja në pleqëni

S’asht me mqyn me u durue,

S’më besojn as miqt’ e mij.

Mjeri un si kam pësue. »

***

Këngët e Suf Myzyrit i kam dëgjuar para Moxartit e Bethovenit. Ato janë të lidhura me këto kujtime të largëta. Por, ndryshe nga shumë këngë të tjera, me kalimin e viteve, ato nuk më kanë lënë shije të keqe. Përherë të këndshme.

Pastaj vinin dasmat. Të çfarëdo krahine që të ishin dasmorët, do të këndoheshin gjithmonë këngët e Suf Myzyrit. Në dasmat e Shqipërisë së Mesme, ato merrnin « shpirt ». Dhe ishte e natyrshme. Tekset e meloditë e tyre kishin përkundur shumicën e dasmorëve që në fëmijërinë e hershme. Kam qenë i pranishëm në shumë dasma, por vetëm në disa nga ato, këngët e Myzyrit ruanin delikatesën e butësinë e tyre. Kishte ustallarë e ustallarë ! Nuk mund të ulërije kur violinës i binte Liu i Nushit. Në mesin e gëzimit, kur vargu i dritave në oborr nxirrte në pah tymin e cigareve, kur zhurmat e pirunjëve dhe thikave përziheshin me zërat e njëqind apo dyqind dasmorëve, mjaftonte që Liu i Nushit, i shkurtër, i hollë, me faqe të grryera, të çohej nga karrikja dhe të ngrinte harkun e violinës për të goditur telat – në oborr binte heshtja. E Rrema me mandoll ia niste këngës :

Iku nata agunë malet

Na u gdhi, u ba sabah.

Eni shokë t’mi qani hallet

Përsëri zuna sevda.

Sevdaja në pleqëni

S’asht me mqyn me u durue,

S’më besojn as miqt’ e mij.

Mjeri un si kam pësue.

I kam jetuar momente të tilla. Të një kohe kur nuk kishte mikrofona dhe dasmat ishin po aq të hareshme me zërat natyralë të këngëtarëve e instrumentave.

***

« Kur të vdes, mos mbani zi. Jo, jo. Atë ditë vini muzikë. I thoni njerzëve se e ka lënë me amanet » -  thoshte shpesh gjyshja sa herë flitej për vdekjen. Dhe shtonte : « Vetëm po të bjerë shi, mos më varrosni. Më mbani dhe një ditë. » Atë ditë që e varrosëm nuk ra shi. Megjithëse ishte shtator. As muzikë nuk vumë. Do të duhej shumë mund për të sqaruar të tjerët. Por, kur u kthyem nga varrezat, dhe në shtëpi vazhdonin që të hynin e dilnin njerëz për ngushëllim, u futa në guzhinë, u ula pranë radios, aty ku ulej ajo, dhe me mendje bëra të dëgjohej kënga e Isuf Myzyrit, atë që  kishte më përzemër :

Kur pata nji lule t’bukur

Thashë se do ta kem përherë

Iku fluturoi si flutur

Edhe s’mujta me i marr erë.

YD

___________________________________

Av – 11 Shtator 2012 – 18:00

Lovely!

Ruzhdia – 11 Shtator 2012 – 18:17

sweet !

spiritus – 11 Shtator 2012 – 18:19

great!

Fiqiri – 11 Shtator 2012 – 18:32

Ia hongsha zemren 
Bofsh hajr o çun qy e prune.

Alke – 11 Shtator 2012 – 18:41

vlera te larta poetike per te gjithe shqiptaret. shpirt i omel i shqipnis t’mesme.bofsh hajer yd

milingona – 11 Shtator 2012 – 18:42

Rrofsh! Me vone me pak muzike per ta kujtuar siç duhet.

PF – 11 Shtator 2012 – 19:12

Rrofsh YD.

Prizrenzaranika – 12 Shtator 2012 – 10:28

Shumë bukur!

mirazh – 13 Shtator 2012 – 03:22

Është impresionuese dlirësia dhe thjeshtësia jote YD. 

Për pak m’u mbushën sytë me lot e kjo kish kohë që nuk më kishte ndodhur. 

YD – Të falenderoj mirazh për të dyja fjalitë. Duke shpresuar që për të dytën emocioni ka lindur nga ato që thua në fjalinë e parë dhe jo nga ndonjë notë sentimentale që mund të keshë ndeshur në tekst. I urrej tekset qarramë. 

Vjen nje moshe dhe çlirohesh nga komplekset e bashkë me ato edhe nga artificialitetet. Në moshën 18 vjeçare nuk besoj se do t’i kem thënë ndonjë vajze se më pëlqen Isuf Myzyri. Jo, nuk besoj. Kjo paqe me veten nuk vjen vetëm me moshën, por dhe nga njohjet që fitohen me atë. Leximet, studimet, udhëtimet, muzika, teatri, piktura, kinemaja… si dhe dëshira për të qenë i hapur ndaj së resë, së panjohurës.

Dhe vjen një ditë…

 

Kontakt privat :

 

Votre nom :	(oblig.)
Votre email :	(oblig.)
Site Web :
Sujet :
Message :
Vous mettre en copie (CC)

 

Y ose kujtimet e fëmijërisë

E çuditshme! Nuk e mendoja se rrugët që kufizojnë « atdheun » tim të parë (lagjen ku linda, kalova fëmijërinë dhe rininë) dhe « botën e madhe » të cilën do ta zbuloja pak nga pak, pra këto rrugë, të para nga lart (si në këtë fotografi), do të krijonin kaq qartë Y-në, shkronjën e parë të emrit tim ! Më kujtohet se kur 5 apo 6 vjeç shkova vetëm (i pashoqëruar) deri në fund të bishtit të Y-së, aty ku dikur ka qenë një parfumeri, mu duk sikur kisha shkuar deri në fund të botës.

1 – Shtëpia ime e vjetër. Nuk egziston më. Ajo ngrihej në rrugën Asim Vokshi (sot rruga Fortuzit). Mbi portën e madhe prej druri qe vendosur një dorezë në formën e një dore  dhe një pllakë e vogël që mbante numërin 143. Aty jetova që nga lindje deri në moshën 27 vjeçare. Do të jetë shembur rreth muajve tetor-nëntor 1988, fill mbas ikjes sime në Francë. Kur u ktheva në korrik të vitit 1989, në vend të saj ngrihej një ndërtesë e re. Largimi im (përgjithmonë) përkojë me zhdukjen një herë e mirë  të vatrës. 

VATËR f.  1. Vendi rrëzë oxhakut, pak si i thelluar, i shtruar me rrasa guri, me pllaka etj., ku ndizet zjarri. Vatra e zjarrit. Rri pranë vatrës. Mblidhemi rreth vatrës. U ul në krye të vatrës.

4. fig. Shtëpia ku kemi lindur e jemi rritur, ku banon familja a ku kanë jetuar të parët tanë brez pas brezi; familja; kryes. vendi ku kemi lindur e jetojmë, vendlindja. Vatër e dashur (e shtrenjtë). Vatra atërore (prindërore). Vatra e të parëve ( e stërgjyshërve). Vëllezër të një vatre vëllezër që kanë lindur e janë rritur në një shtëpi. Mik vatre mik i afërt, mik i shtëpisë. Në çdo vatër. Mbeti pa vatër. Njeri pa strehë e pa vatër. Më merr malli për vatrën time. I ra fatkeqësia në vatër. Mbrojmë vatrat tona. Lënë vatrat e tyre. Armiku na shkeli (na shkatërroi) vatrat tona. (Fjalori i gjuhës së sotme shqipe)

2 – Shtëpia e Rrem Casllit. Atij që më vuri emrin (Për më tepër shiko : http://bllokshenimesh.unblog.fr/2011/02/26/26-shkurt/ ), ndodhej në rrugën Mine Peza, në ekstremin tjetër të Y-së.

3 ­– Pallati pranë shtëpisë sime ku banonin : Arjani, Tolja, Syçi, Beni i Nailes, Landi, Beni i  Kristafgjisë, Mira, Zana, Shpresa, Losha, Kita, Gimi, Liri, Oti, Mandi, Alma e Toni. Nga 17 fëmijë që kishte në atë pallat, 10 prej tyre kanë emigruar  në vende të ndryshme të botës.

4 – Shkolla Jeronim de Rada. Aty mbarova klasën e tetë. Mësuese kujdestare për 4 vjet kam patur të bukurën Shpresa Lena. Shumë e bukur. Ajo ishte njëkohësisht dhe mësuesja jonë e frengjishtes. Duhet ta kem parë me shumë vëmendje që dhe sot pas kaq vitesh më kujtohet çdo tipar i saj. Deri në detaj.

5 ­– Burgu i rajonit të policisë. Ngjitur, ngjitur fare, ishte shtëpia-kasolle lyer me gëlqere të bardhë e Xhirit, nënës së Tuke jevgut, që pastronte zyrat e burgut. Përballë ngrihej lapidari i Mine Pezës. Më kujtohet kur u inagurua. Anash ishin vendosur vazo me lule. Pllakat e mermerit sapo ishin larë. Dy pioniere me funde blu, këmisha të bardhë e shall të kuq bënin roje në të dyja anët e lapidarit. Ne na kishin sjellur me shkollën për të asistuar. Përpara u vendosën pesë a gjashtë burra e gra. Mikrofoni herë pas here fishkëllente. Pastaj u vendosën kurorat. Dera e madhe e rajonit të policisë nga ku dilnin « Gazet », kamionët e mbuluar dhe makina e të burgosurve, ishte e hapur. Kur binte nata, ata që banonin aty pranë, dëgjonin herë pas here ulërimat e të burgosurve.

6 – Shtëpia e Liut. Ngjitur, me një mur, jetonte Maria. Shoferja e parë taksi. Vdiq ashtu siç jetoi – vetëm.

7 – Dyqani i Pinës. (Për më shumë lexo librin « Më kujtohet »).

8 – Libraria. Në dy vitrinat përpara disa libra të zverdhur e të deformuar nga dielli si dhe « veprat » e Enver Hoxhës. Vitet e fundit : shitësja e ulur prapa banakut duke lexuar. Vetëm kur dilnin librat e Kadaresë diçka lëviste. Por që nuk zgjaste shumë. Sepse të gjitha shiteshin brenda orës.

9 – Arka e kursimeve. Nëna ime ka patur një librezë kursimesh. Më kujtohen faqet ku ishin të shkruara me dorë shuma që derdhej dhe ajo që tërhiqej. Çdo fund muaji mbetej vetëm shifra e detyrueshme, më duket se ishte 150 lek të vjetra.

10 – Robaqepësia. Ruaj vetëm imazhin e një burri mbrapa banakut. Me flokë të thinjura, këmishë më mëngë të përthyera, jelek të thurur me jakën në formlë V-je, dhe një metër rrobaqepësish rreth qafës që bluja e jelekut e nxirrte më në pah.

11 – Farmacia. Për shumë kohë aty punoi komshiu jonë, Sokrati (një Sokrat në pharmakon, ku mund të gjendej më mirë !) Më kujtohen poçet e bardha prej porcelani me një gjarpër në mes, që me sa dukej shërbenin vetëm si dekor, vendosur në raftet e mbuluar me xham. Pastruese ishte Xhevria, që në rininë e saj kishte punuar si robalarëse në shtëpinë tonë. Kisha dëgjuar se kur qe martuar, pajën ia kishin bërë njerzit e shtëpisë sime. « Gjynah! E martunë me një plak. I zi katran. Xhevrija e re fare, si yll! » – thoshte gjyshja. Xhevria, me lëkurën ngjyrë çokollatë, vinte shpesh për të pirë një kafe me gjyshen. Ashtu siç ishte, me bluzën e bardhë dhe napën e bardhë mbi kokë, tmerrësisht të bardhë. E qeshur. I dallohej një dhëmb floriri. Më pëlqente kur më përqafonte. Ka disa njerëz të tillë, që rrezatojnë mirësi.

12 – Veshmbathje. Kështu shkruhej, por të gjithë e thërrisnin « mapo e rrugës së Durrësit ». Aty hynim për të luajtur kukafshehthi apo për të marrë (duke u hedhur lart) letrat me ngjyra që zbukuronin sallën në prag të Vitit të Ri.

13 – Dyqani i Sadik Mukës. Një dyqan i vogël ku shiteshin fruta e perime, aq i vogël sa katër vetë si zorr që të qëndronin brenda. I fundit privat. Ishte babai i doktor Mukës, martuar me motrën e Ramiz Alisë. Për këto rrethana qëndroi deri në fund ? Nuk e di. Më kujtohet që në mur ishte e vendosur një fletë me vulë e me firmë, futur në kornizë me xham, që kishte lidhje me kontrollin shëndetësor. Më vonë u kthye në qendër të edukimit politik.

14 – Dyqani i Demnerit. Emri Demneri nuk shkruhej asgjëkundi. Mbi tabelë lexohej thjeshtë « Bulmet », por të gjithë thonin : « A kishte djathë tek Demneri ? » apo « A kishte qumësht ne Demneri ? » Zyhdiun e mbaj mend gjithmonë aty, që nga kujtimet e mia më të hershme. Hapej në orën 4 të mëngjesit kur vinte qumështi, dhe largohej nga dyqani rreth orës 22 00, mbasi t’i kishte larë të gjitha bashkë me gruan. « Zyhdi keni marmalatë ? » – « Jo, zonjë, kemi djathë gjinokastre shumë të mirë. »

15 – Kafe Flora.

16 – Albturizmi.

17 – Restorant « Derri ».

18 – Pastiçeria. Ishte 11 prill 1985. Atë ditë kishte vdekur Enver Hoxha. Dy djem që po pinin konjak i thanë një vajze të re që mbante në dorë një pastë : « Jo nji, po dy pasta duhet të hash sot ! ». Ajo buzëqeshi. Edhe unë që e dëgjova. Pastaj dola nga dyqani me fytyrë të vrenjtur. Ku i dihej.

19 – Parfumeria. E vetmja në të gjithë Tiranën. Mbi banak, në krah të majtë kur hyje, ishte një enë e madhe prej qelqi e mbushur me parfum. Mund të shkoje me shishen tënde të parfumit dhe ta mbushje. Për 8 marsin, aty kam blerë një shishe parfumi për nënën time, me lekët që më dha im atë. Ka shumë mundësi që të shitej vetëm kolonjë, por parfume i thonin. Ajo që më intrigonte çilimi, ishte tapa e vogël plastike që mbyllte hermertikisht (në princip)  shishen, para se t’i vidhosej kapaku prej kauçuku.

YD

Olsi – 25 Tetor 2012 – 20:34

Shume e bukur Ylli. Te pershendes se bashku me nje ish-komshiun tend (qe ti e njeh) i cili i kujton shume mire te gjitha dinamikat e lagjes. Presim me padurim botimin e dyte, ku urojme qe te perfshishe edhe histori si kjo.

YD – 25 Tetor 2012 – 21:15

Faleminderit Olsi, komshiun e mbaj mend shume mire që kur i jati e vinte ne bicikleten e tij sebashku me kutine e instrumentit. Të fala nga ana ime.

grava – 27 Tetor 2012 – 21:04

YD- shume   bukur. I ngrohte! Por ne planvendosjen sikur ke harru .. ish Komitetin e Shkences.Ndertesa ku beri seli partia e Legalitetit dhe e… nje pjese Balli

Br3dharaku –  25 Tetor 2012 – 21:03

ah sa bukur! stili i rrefimit, origjinal, vete rrefimi shume i sinqerte. Te gjithe gjejne pak veten aty.

E.F. – 27 Tetor 2012 – 18:58

Tregim shume i kendshem, me nxorri mallin e lagjes…

alidemsi – 27 Tetor 2012 – 19:04

Shume nostalgjik mer Demner…shume nostalgjik….. ate librin tat e perpiva, por paske met shum i permallum….

YD – 27 Tetor 2012 – 19:57

Alidems, nuk është nostalgjik sepse nostalgjia i zbukuron gjërat. Më tepër se nostalgji është një rikonstruktim i së kaluarës sime e që duhet të ketë pika të përbashkëta me disa njerëz.

Siç e kam shkruar dhe në parathënien e librit « Më kujtohet », atë që ti « e ke përpirë » (dhe nuk je i vetmi, kjo me jep kënaqësi), në mungesë të fotografëve si Henri Cartier-Bresson, Robert Doisneau apo Willy Ronis, që përveç talentit ishin krejtësisht të lirë për të fotografuar subjekte nga më të ndryshmet, pra në mungesë të këtyre fotove të munguara (kush do ta fotografonte Xhirin për ta botuar në revistën Shqiptarja e re? – p.sh. As që mendohej), pra në mungesë së tyre, mundohem që ti « stampos » ato me anë të fjalës. E vetmja që më ka mbetur.

Nxitja më lindi nga fotografia, pastaj ideja mori formë. Fillova të rikonstruktoj atë që nuk duket në këtë fotografi. Shkrimi nuk është i përfundimtar

Pse jam kaq i lidhur? Përgjigjen e ke tek pika 1. Ndërsa sa i përket formës, ndikimi vjen nga shkrimtari francez Georges Perec. Shkrimtar jo për publik të gjërë, por që studiohet në të gjitha shkollat e universitetet. Dhe ai vetë i ndikuar nga japonezja Sei Shônagon. Për këtë të fundit kam shkruar diçka në blogun tim. Mund ta lexosh në :

http://bllokshenimesh.unblog.fr/2010/11/…

Blendi Salaj – 27 Tetor 2012 – 20:47

Kam pershtypjen se ky shkrim nuk ka te beje me sasine (e bollshme) te qelbesise qe koha ofroi. Po ta shohesh, ne asnje pike nuk gjen ndonje grime politike, vetem imazhe, vendesh dhe njerezish. Vetem ne fund pastaj, pak politike. E vogel si nje shkelje e shpejte syri, por e zgjedhur me shume kuptim.

YD –  27 Tetor 2012 – 21:23

Blendi, më tha kënaqësi komenti yt. Tepër i saktë. Të falenderoj.

doooks – 27 Tetor 2012 – 20:01

Une maj men  nga penxherja e klases te De Rada ne mjes , sic duket i nxirrnin te burgosmin per ajrim edhe ne qe i pershendesnim me dore. Nje detaj qe se harroj ishin duart dhe fytyra e te burgosurve , ishin te kuqe, kishin duart dhe fytyren  te kuqe, ndoshta nga i ftohti.

Ky detaj me ka ngel ne menje. Ah  maj men  qe ishte  dhe nje qen kufiri i zi edhe ne i thrisnim Gofi, nga filmi. Thoshin qe ishte qeni i filmit.

Mrapa De Rades eshte rajoni3

Elba – 27 Tetor 2012 – 20:58

une kam nostalgji per kete kohe sepse kam nostalgji per femijerine time

Nuk ka rastësi, por ka vetëm takime

Duhet pak guxim për të rilexuar librat që të kanë lënë mbresa sepse disa herë zhgënjimi nuk është larg. Kjo ndodh jo vetëm me librat, por dhe me filmat, pjesët teatrale, këngët… madje edhe me njerëzit. Sidomos kur jeton mes dy epokave të ndryshme.

Kishte kohë që rrinte aty në bibliotekën time. Që nga viti 1992 kur e kisha lexuar për herë të parë. Një ditë, rastësisht, duke kërkuar një autor, e pashë. Po sikur t’i hedh një sy ? thashë me vete, dhe nisa ta shfletoj.

Librat e mirë janë si disa verëra (vetëm disa !) që me kalimin e kohës nxjerrin në pah aromat, bëhen më delikatë. Këtë shije më la dhe rileximi i librit të Petraq Kolevicës, « Lasgushi më ka thënë… ». Është një libër i vogël me fletët e zverdhura nga koha, botim i ish-shtëpisë botuese « 8 nëntori ». I shtypur  me një letër të cilësisë së keqe (fundi i një epoke), duket më i vjetër se ç’është. Por, ato që  Lasgushi thotë aty, e që janë mbajtur shënim nga Kolevica (« Sapo kthehesha në shtëpi mundohesha të shkruaja besnikërisht ato që kisha dëgjuar. »), ils n’ont pas pris une ride (nuk janë vjetruar fare).

Takimi i parë mes Petraq Kolevicës me Lasgush Poradecit do të ndodhë në vjeshtën e vitit 1958 dhe miqësia e tyre do të vazhdojë deri me vdekjen e Poetit. Një takim fatlum, pa të cilin do të kishim vetëm një portret të pjesshëm të Poradecit, i bazuar mbi anekdota ku më tepër i mëshohet karakterit të tij të veçantë. Për të zbuluar Lasgushin tjetër, ndoshta atë më pranë të vërtetit, dhe jo atë që dinte të luante aq bukur të krisurin, duheshin dhënë prova. Ishin kohë të vështira. Duhej krijuar besimi, që fjala, mbartëse e mendimit – të çlirohej.

« Ti e di bibliotekën time. Ty të duken ndofta shumë libra që kam, po ti nuk e di sa kam pasur. Dhe çfarë libra kam pasur ! Ato s’gjenden më. Po, ç’u bënë – do më thuash. Ç’u bënë ! Këtë e dimë unë dhe Nafija (gruaja). Kur erdhi ajo kohë – që i thanë çlirim – doli një listë me emrat e librave të cilat duhet të hiqeshin nga bibliotekat private, dmth të zhdukeshin. Po bashkë me to unë zhduka dhe shumë të tjera. Pse ? Nga frika ! Se të shkonte koka po të thoshte ndonjëri në sigurim se filani ka filan libër. Nxora të tjera, bëra një kapicë me libra në mes të dhomës. Një javë të tërë kemi punuar me Nafijen.

Atje, në vatra e bodrumit, që ti e di, një javë të tërë kam djegur librat. Kjo m’i sillte, unë i shfletoja për të fundit herë, lexoja ndonjë gjë e pastaj i fusja në zjarr. Një javë të tërë, siç të thashë, dogja libra dhe një mot isha si i çmendur për atë që bëra. E bëra ! Nuk desha të hy në burg. »

Gjithë diturinë e marrë nga ato libra që po digjeshin, ai do ta mbyllë në veten e tij, e dalëngadalë, sa më shumë « flakët » shtohen, ajo do të mbulohet nga heshtia. Petraq Kolevica do të ketë meritën e krijimit të atij oazi lirie, duke u kthyer në vesh. Një vesh i vëmendshëm që di të dëgjojë edhe monologjet. Nga ajo prezencë do të njihemi me fëmijërinë e Lasgushit, rininë, vitet në liceun francez të Selanikut, studimet në Bukuresht e në Gratz ; përpjekjet e tij intelektuale e aventurat sentimentale ; me portretet që ai i bën bashkëkohësëve të tij ; me mendimet e tij rreth artit, filozofisë e, të poezisë në veçanti.

« Jeta është e shkurtër, po sa e shkurtër është aq është dhe e rëndë. Lindim me të qarë, rritemi duke qarë, humbin nënën, babanë, të afërmin, shokun, shoqërinë, humbin të dashurën, dashurinë, humbim rininë, jetën, shpresën…

Për të gjitha këto dhimbje njeriu kërkon një ngushëllim, një kënaqësi. Dhe këto i gjen te arti. »

George Steiner, eseist, kritik letrar et filozof, në një intervistë të dhënë kohët e fundit (dhjetor 2011), do shprehë po të njejtën gjë :  « Arti e bën të durueshëm egzistencën. Nuk është e lehtë që të jesh i vdekshëm, jo, nuk është aspak e lehtë. Të gjithë jemi të përballur me kancerin, stresin, frikën ; çdo ditë mund të mbajë një lamtumirë, dhe s’ka gjë më të ankthshme. »

« Po artisti për ne krijon ? – vazhdon Poradeci. Jo ! Krijon për vete.

Tjetër punë, pastaj, në se krijimi i tij na kënaq dhe neve, por artisti i madh krijon për vete.

Pse, Mikelanxhelo e pikturojë kapelën Sikstina që të kënaqte Papën ? Apo Kardinalët ? Apo popullin, injorant të asaj kohe ! Jo more ! Ai e pikturoi që të ngopej vetë me artin e tij ! Tjetër punë se ngopemi dhe ne.

Pse, mos e bëri Danteja poezinë e Beatriçes që të kënaqte Beatriçen ? Beatriçja, dhe në ka ekzistuar, as e ka lexuar, se do të mos ketë ditur shkrim…

Përkundër, Danteja e bëri atë poezi që të shkarkonte potencialin e zemrës së vet, që të derdhte atje shpirtin e vet, që të kënaqej vetë.

Për vete e bëri, jo për ne dhe as për Beatriçen.

Po, ne e lexojmë dhe kënaqemi.

Ndjejmë shumë nga gjërat që ka ndjerë dhe ai vetë…,

Na dha pra, një kënaqësi estetike.

Ecco ! Ky është arti ! »

Të vërteta të tilla mbi artin, krijimtarinë, rolin e artistit — në kohën tonë — ishin blasfemi (8 deri në 15 vjet burg). Ato mund t’i thoshte vetëm Lasgush Poradeci, doktor, i formuar në universitetet europiane, përpara se Shqipëria të mbyllej e të izolohej nga bota. Përpara se shkrimtarët të konsiderohen si « inxhinierë të shpirtit » (Stalin), e që breza të tërë të formohen e të brumosen me propagandën : « Artin revolucionar e bëjnë artistët revolucionarë, zemra e të cilëve rreh me zemrën e popullit. » (Enver) dhe  ku e gjithë krijimtaria duhej të vihej në shërbim të një projekti ideologjik. Ku janë sot ato krijime ? 

Për të fituar bukën e gojës, (I dashur Petraq. Të lutem të më gjesh 500 lekë (të vjetra) dhe të m’i sjellësh sot në shtëpi meqenëse jam në shtrëngim të madh. Tiranë 14.2.61), Lasgushi, përveç përkthimeve, u detyrua të shkruajë dhe disa vjersha sipas metodës së realizmit socialist. Në lidhje me ato, Kolevica shënon :

« Një ditë, kur ishte në gjendje shpirtërore të qetë, guxova t’i them : « Do të ishte më mirë sikur të mos i kishe bërë ato të shkreta poezi socialiste. »

Lena, ore, dhe ti ! – tha Lasgushi – e u çua i nevrikosur në çast. Heshti pak i ndejtur ulur në shtrat e pastaj vazhdoi : « Ç’të bënja, bre ? Siç deshin u a bëra ! Mut deshin dhe unë mut u dhashë !… »

***

Libri është i ndarë në gjashtë kapituj :

- Lasgushi në kujtimet e veta

- Lasgushi për artin dhe poezinë

- Pranë poetit

- Kamadeva

- Lasgushi njeri

- Të tjerët për Lasgushin

Duke lexuar librin ndjen atë që ka ndjerë dhe Kolevica : « Për orët e bukura të kaluara me Lasgushin kam kënaqësinë të them se ishin ashtu siç e përshkruan poeti Viland kohën e bisedimeve me Gëten :

Me të dhe ditët si orë kalonin

Dhe vetë orët si çast fluturonin

E më tej ai shton :

« Për të kuptuar deri diku  psenë e natyrës së mbyllur të Lasgushit dhe shpesh herë raportin e tij të vështirë me ndonjë nga njerëzit e ambjentit që e rrethonte, duhet lexuar poezia e mëposhtme e Franc Ginckai :

Në dyer zemrash trokiti shpesh.

Hyrë ! – i thoshin dikur.

Një copë bukë ai desh,

Porse i jepnin gur.

Kështu i mblodhi gur gur,

I çoi në shtëpi

Edhe me ta ndërtoi një mur

Përreth zemrës së tij. »

***

Lasgushi nuk shkroi asnjë libër autobiografik (ishte aq i zgjuar), por për fatin tonë, Petraq Kolevica, arkitekt i njohur e amator i poezisë, vendos një ditë  që të bëje atë që nuk kishte bërë me mjeshtrin tjetër, Dhimitër Paskon, që ashtu si sekretari i Gëtes, Johann Peter Eckermann, të mbajë shënime duke na dhënë me besnikëri  ato që Lasgushi nuk do të guxonte që t’i shkruante, e që nuk do t’i thoshte kurrë në publik. Jo nga ndrojtja, as nga moskokëçarja, por nga frika.

Të ishte një rastësi rizbulimi i këtij libri mbresëlënës mbas njëzet vjetësh ? « Nuk ka rastësi, por ka vetëm takime. » Paul Eluard.

YD

Shpirti i teatrove të vjetër

Teatrit « L’Atelier » që e kam dashur.

Teatrot e vjetër kanë vështirësitë e tyre. Duhet t’i duash shumë për t’ua falur mungesën e komoditeteve që pengojnë punën e zvogëlojnë mundësitë për t’u shprehur. Sigurisht që kjo është një çështje sentimentalizmi. Nuk dua t’i thurr lavde as mureve të vjetër të nxirë nga koha, as llozhave të parehatshme stolisur me skica parmakësh, as atij fushimi endacakësh rreth një skene ku lëvizin qenie të trilluara, hije të para në ëndërr, por më lejoni të shpreh atë që mendoj thellësisht : shumica e progreseve mekanike nuk i sjell asgjë të re teatrit tani për tani. Ato nuk u shkojnë përshtat veprave që ne prezantojmë. Ato nuk nisen nga një inteligjencë e vërtetë e artit tonë ; janë të varfra, shumë të varfra përsa i përket iluzionit. Dhe përçmuese përballë shpirtit.

Teatri më i bukur në botë është një kryevepër me katër skena ; është pelerina e zezë e Hamletit që e vetme mjafton për të na kujtuar Elsenorin dhe dramën që imagjinata jonë e kërkon akoma më të mistershme se ç’e ka realizuar poeti ; është Makdufi te Makbethi që rras në kokë kapelen me nje gjest të ngathët kur e lajmërojnë për masakrën e fëmijëve të tij : «Eh! njeri, përse e rrasni ashtu kapelen?» ; është Sganareli duke arsyetuar me zotërinë e tij mbi të vërtetat e mëdha të kësaj bote dhe që, në kulmin e zenkës, e lëshon vehten duke ardhur vërdallë; është, po të largohemi akoma më shumë në kohë, Oresti, i ndjekur nga qentë.

Teatri më i bukur në botë është në besimin, në dashurinë për artin tonë, në lartësimin e përhershëm të shpirtit. Atje duhet kërkuar ai dhe jo në paraqitjen e lukseve të panevojshme. Shumica e teatrove moderne brenda disa javëve mund të shndërrohen pa shumë dëm në banka e dyqane. Për mua, ato nuk kanë shpirt. E dua teatrin tim sepse është një teatër i vërtetë. Shkoni në sheshin Dankur (Dancourt), shikojeni mirë e do ta pëlqeni ashtu si dhe unë. Ai është i papërshtatshëm për t’u kthyer në tjetër gjë ; as kinemanë nuk e ka pranuar. Ka strehuar aq shumë personazhe të shquar. Përfytyroni tërë ata mbretër, tiranë, heronj, dashnorë, vagabondë të rrezikshëm, shtojzavalle e perëndi që ka parë në shkëlqimin e skenës dhe në intimitetin e llozhave! Muret e tij mbajnë të mbyllura aq shumë thirrje, ankime, dënesa ; ai është i shenjtëruar nga mijëra kujtime ; ai ka autoritetin e shenjtë të fanarëve mbi bregdet dhe të afron prehjen shpirtërore të kishave të fshatit.

Hyni brenda… A s’është një vend simpatik, i dashur e i përzemërt ? A gjendet teatër tjetër si ai, ku fjalët, kur thuhen me mjeshtëri, ruajnë gjithë shijen e tingullin e tyre ?… A s’është teatër i bukur ai ku pjesa dëgjohet në mënyrë të përsosur ? Prandaj, kur me delikatesë dhe me mirësjellje, që s’do di asnjëherë si ta falenderoj, Filip dë Roshild (Philippe de Rothschild) i propozoi Cartel-it drejtimin e teatrit të mrekullueshëm të Pigalit (Pigalle), thashë me vete : Çfarë? Do të le të gjitha këto për një tempull modern që nuk e di se kush është Byridani (Buridan*)? Nuk do shoh më të shtunave në darkë sallën e mbushur me miq të panjohur ? Ç’do të thonin ata kur të më shihnin tek vrapoja nga paratë, ata që më janë gjendur në ditët më të vështira? Teatri më i bukur në botë, është teatri im, ku shpirti ka triumfuar mbi kushtet.

Nuk është makina që zbret perënditë mbi skenë, por janë perënditë, ato që na duhen.

Charles Dullin**, Kujtime dhe shënime të një aktori.

Përktheu YD.

 

*Jean Buridan (1300-1358) : Një nga figurat kryesore të jetës shkollore në Faculté des Arts në Paris, gjysma e parë e shekullit të XIV. Rektor i l’Université de Paris më 1328-n pastaj më 1340-n.

**Charles Dullin ka lindur me 8 maj 1885, në Yenne (Savoie), i fundit i një familjeje prej 19 fëmijësh. Që në moshë të re shfaq prirjen për teatrin dhe pasionohet pas artit dhe poezise. Në vitin 1913, 18 vjeç dhe me 17 franga ne xhep, mbërrin në Paris. Fillon të njohë jetën e aktorit të varfër. Akoma i panjohur ai lufton pa pushim kunder urisë, sëmundjes dhe halleve financiare. I angazhuar në teatrin «Les Gobelins» shkon herë pas here edhe në « Lapin Agile » për të recituar vargjet e Villon-it dhe të Corbière-it, e luan gjithashtu në Belleville, në Montparnasse, pastaj, në vitin 1906, hyn në teatrin «Odéon» drejtuar nga André ANTOINE, nismëtari i mizanskenës moderne, ku ai debuton në rolin e Cinna-s në pjesën Jul Çezari të Shakespeare-it. Më 1910, në teatrin e «Les  Arts», krijon rolin e Pierrot-se në pjesën « Carnaval des enfants » dhe rolin e Smerdiakovit në pjesën « Vëllezërit Karamazov ». Më 1913, Charles Dullin merr pjesë në krijimin e fondacionit «Vieux-Colombier» nga Jacques Copeau ku ai, së bashku me Louis Jouvet, do të jetë një nga aktorët kryesorë. Më 1921 krijon ekipin e tij me emrin « l’Atelier » në një dyqan, përpara se të vendoset më 1922 në « Théâtre Montmartre ».

Pas një fillimi të vështirë, duke luajtur shpesh para një salle bosh, ai vë në skenë « Volpone » dhe që nga ai çast lajmi i përhapur goje më gojë bën që të mbushet salla. Kështu Charles Dullin e teatri i tij shpëtojnë. Më 1927, ai hyn në « Cartel de Théâtre » bashkë me Louis Jouvet, Pitoëff et Gaston Baty. Charles Dullin ka qenë gjithashtu profesor, ku mes të tjerëve, ka patur për nxënës : Madeleine Robinson, Jean Marais, Marcel Marceau, Jean Vilar, Jean-Louis Barrault, Roger Blin, Roland Petit, Jacques Dufilho et Alain Cuny. Më 1940, ai le « l’Atelier » dhe merr drejtimin e « Théâtre de la Cité », teatri i vjetër Sarah Bernhardt, ku më 1943 do të verë në skenë pjesën « Les Mouches » të Jean-Paul Sartre-it.

Pas çlirimit kritikët tregohen të ashpër me Charles Dullin dhe pas shumë vështirësish ai lë drejtimin e teatrit më 1947-n. Duke pritur që të gjejë një teatër fiks, ai bën disa turne dhe nënshkruan disa mizanskena në Paris.

Me 12 dhjetor 1949, Charles Dullin vdes në l’Hôpital Saint-Antoine në Paris.