Letër një artisti të ri

Herman Hesse

5 janar 1949

I dashur J. K.,
Të falenderoj për mesazhin që më dërgove me rastin e Vitit të Ri. Ai është i trishtueshëm e dëshpërues dhe e kuptoj atë mjaft mirë. Megjithatë, ka aty një frazë ku ti thua se të është ngulitur në mendje ideja se një kuptim dhe një mision kanë qenë caktuar për ty dhe për jetës tënde dhe se ti vuan nga moszbulimi i këtij kuptimi dhe nga mospërmbushja e këtij misioni. Pavarësisht, kjo më duket inkurajuese, sepse është e vërtetë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, dhe të lutem që t’i kujtosh e t’i meditosh herë pas here shënimet që do të shkruaj në lidhje me këtë subjekt. Këto reflektime nuk janë të miat, ato janë po aq të vjetra sa bota dhe bëjnë pjesë në atë që njerzit kanë shprehur si më pozitive për veten dhe misionin e tyre.
Atë që ti bën në jetë, dua të them, jo vetëm si artist, por gjithashtu dhe si njeri, burrë e baba, mik, komshi, etj., pra, e gjitha kjo vlerësohet në funksion të “kuptimit” të përjetshëm të botës dhe sipas kritereve të drejtësisë së përjetëshme, jo duke iu referuar disa matjeve të vendosura njëherë e përgjithmonë, por duke i aplikuar veprimeve të tua, aftësinë tënde, të veçantë e personale. Kur Zoti do të gjykojë, ai nuk do të pyesi : “A ke qenë një Hodler, një Picasso, një Pestalozzi, një Gotthelf ? Përkundrazi ai do të pyes : “A ke qenë dhe a je në të vërtetë J. K.-ja për të cilin ti ke trashëguar disa predispozita ? I pyetur në këtë mënyrë, askush nuk do mundet që t’i flasë për egzistencën dhe gabimet e veta pa ndjerë tmerr e turp ; pak a shumë ai mund të përgjigjet : “Jo, s’kam qenë ky njeri, por të paktën jam përpjekur që të bëhem i tillë brenda mundësive të mia.” Po t’i thotë ato me sinqeritet, ai do të jetë i justifikuar e do të dalë i fituar nga prova.
Nëqoftëse ti shqetësohesh nga imazhe të tilla si “Zoti” apo “gjykatësi i përjetshëm”, lëri ato qetësisht menjanë, sepse ato s’kanë shumë rëndësi. E vetmja gjë që ia vlen është fakti që secili prej nesh është depozitues i një trashëgimie dhe mbajtësi i një misioni ; secili nga ne ka trashëguar nga nëna dhe babai, nga stërgjyshërit e tij të shumtë, nga populli i tij, nga gjuha e tij, disa veçanti të mira apo të këqia, të këndshme apo të pakëndshme, disa talente dhe disa difekte, dhe të gjitha këto të mbledhura sëbashku na bëjnë të jemi këto që jemi, ky realitet i përveçëm që quhet J.K., në rastin tënd. Kështu pra, këtë realitet të përveçëm, secili nga ne duhet ta vërë në pah, ta jetojë deri në fund, ta çojë deri në pjekuri, dhe më sëfundi, ta përkryej sa të jetë e mundur. Në lidhje më këtë mund të citojmë shembuj mjaft mbresëlënës e që i gjejmë me bollëk në historinë universale dhe historinë e artit. Ashtu siç shohim që në shumë përralla ka shpesh një perzonazh që është idioti i familjes, i pazoti, dhe ndodh që atij t’i jepet roli kryesor. Është pikërisht besnikëria në vetë natyrën e tij që i bën individët e tjerë, më të zgjuar se ai, e të favorizuar nga suksesi, të duken mediokër.
Kështu, në fillim të shekullit të kaluar jetonte në Frankfort familja Brentano, e pasur me individualitete mjaft të zotë. Nga njëzet fëmijët që kishte në atë kohë, dy prej tyre sot janë të shquar : poetët Klement dhe Betina Brentano. E pra, këto vëllezër e motra të shumtë qenë të gjithë të zgjuar, interesantë më tepër se mesatarja, mendje të ndritura, talente të klasit të parë. Vetëm i madhi i fëmijëve ishte dhe ashtu mbeti, i leshtë dhe gjithë jetën e tij e kalojë në shtëpinë e prindërve, një shpirt i qetë i vatrës familjare për të cilin nuk kishte ndonjë rrugëzgjidhje ; katolik, ai respektonte të gjitha detyrat e besimtarit ; si djalë dhe si vëlla tregohej i matur e babaxhan, dhe në mes të bandës së lumtur e mëndjemprehtë të vëllezërve e motrave, ku shpesh shpërthente ekstravaganca, ai bëhet gjithnjë e më shumë qendra e heshtur dhe e qetë e familjes, një lloj guri i çmuar familiar që rrezatonte paqe e mirësi. Vëllezërit dhe motrat e tij flasin për këtë leshko, për këtë qenie foshjore, me një respekt, një dhëmshuri të tillë, si për asnjë tjetër. Pra, dhe atij gjithashtu, këtij budallai, këtij idioti, i kishte qenë caktuar një kuptim dhe një mision dhe ai i kishte përmbushur ato më mirë se të gjithë vëllezërit e motrat e tij të ndritur.
Shkurt, kur dikush ndjen nevojën për të justifikuar jetën e tij, nuk është niveli i përgjithshëm i aksionit të tij, parë nga pikëpamja objektive, që ka rëndësi, por më shumë fakti që vetë natyra e tij, ajo që i ka qenë dhënë, të shprehet sa më sinqerisht që të jetë e mundur në egzistencën dhe në aktivitetin e tij. Tentativa të panumërta na kthejnë vazhdimisht nga kjo rrugë ; më e forta prej tyre është ajo që në brendësi të vetes sonë na bën të besojmë  se mund të ishim dikush krejt tjetër nga ai që jemi në realitet dhe kështu fillojmë të imitojmë modele dhe të ndjekim ideale që jo vetëm nuk duhen, por as që mundemi t’i arrijmë. Kjo tentativë është veçanërisht e fortë tek personat e pajisur me aftësi superiore, tek ata, ajo paraqet shumë më tepër rrezik se një egoizëm i thjeshtë me rreziqet e tij vulgare, sepse ajo shfaqet me pamjet e një fisnikërie shpirtërore e morale.
Në një moment të jetës, çdo djalë i ri ka ëndërruar të drejtojë një karrocë me kuaj apo një lokomotivë, të bëhet gjuetar apo gjeneral, dhe më vonë, të bëhet një Gëte apo Don Zhuan ; kjo është një tentative e natyrshme, e pashmangshme në zhvillimin normal të individit dhe një mënyrë për t’u vetë-edukuar : imagjinata, si të thuajsh, duke kërkuar në të errët, merr kontakt me mundësitë e së ardhmes. Por jeta nuk i plotëson këto dëshira dhe idealet e fëmijërisë e të rinisë vdesin vetvetiu. Megjithatë, ne vazhdojmë përherë me dëshirën për të bërë gjëra për të cilat nuk jemi bërë dhe përpiqemi t’i imponojmë natyrës sonë kërkesa që e dhunojnë atë. Të gjithë ne reagojmë në këtë mënyrë. Por në të njejtën kohë, në momentet e një vetëdije të mbrendshme e ndjejmë gjithnjë e më shumë se nuk ka rrugë që do të na çojnë jasht vetes sonë, drejt diçkaje tjetër, se duhet ta përshkojmë jetën me aftësitë e dobësitë që janë tonat e thjesht personale dhe ndodh që disa herë të bëjmë përparime, të realizojmë diçka që deri mëparë nuk ishim të zotët ta bënim, dhe për një çast, pa hezituar, e aprovojmë dhe kënaqemi me veten. Sigurisht që kjo kënaqësi nuk ka asgjë të qëndrueshme ; megjithatë, pas kësaj, pjesa më intime e vetes sonë s’tenton gjë tjetër veçse të ndjehet e rritur dhe e pjekur në mënyrë të natyrshme. Vetëm në këtë mënyrë mund të jemi në harmoni me botën dhe nëqoftëse arrijmë që ta njohim këtë gjendje, eksperienca që mund të bëjmë do të jetë akoma më e thellë.
Kur them se misioni që i besohet çdo individi është i ndryshëm për secilin prej tyre, nuk kam aspak parasysh atë që diletantët e artit, të vjetër e të rinj, quajnë mbrojtja dhe afirmimi i individualitetit e origjinalitetit të tyre. Kuptohet vetvetiu se kur një artist e bën artin profesion dhe qëllim të jetës së tij, i duhet të fillojë nga mësimi i gjithshkaje që i shërben mjeshtrisë ; ai s’duhet të mendojë se do t’i duhet që ta shmangë këtë nxënie me qëllim që të ruaj origjinalitetin dhe personalitetin e tij të vyer. Shembujt të tillë nuk mungojnë. Përpjekja personale për të asimiluar atë që kemi mësuar është një detyrë fillestare, si në fushën e artit, ashtu dhe në atë të jetës së përditëshme. Duhet që fëmija të mësojë të hajë, të jetë i pastër, i duhet mësuar shkrimi e këndimi. Studimi i gjithshkaje që duket se ia vlen të mësohet nuk bëhet pengesë në zhvillimin e individualitetit, përkundrazi e favorizon dhe e pasuron atë. Më vjen turp që të shkruaj të zezë mbi të bardhë gjëra të tilla kaq të qarta, por kemi mbrritur në atë pikë ku askush nuk duket se ka instiktin e të reaguarit sipas rregullave natyrale dhe e zëvëndëson këtë instikt me një kult primitif të së jashtëzakonshmes dhe absurdes. Në art, nuk jam aspak armik i së resë, përkundrazi, dhe ti e di mirë, por në fushën e moralit, domethënë kur është fjala për sjelljen e njeriut në lidhje me detyrën që i bie të kryej, modat dhe shpikjet e reja më duken të dyshimta dhe jam krejt mosbesues kur dëgjoj njerëz të arsyeshëm të flasin për morale të reja, etika të reja, sikur të flisnin për moda apo stile në art.
Në botën aktuale i kërkojnë njeriut akoma tjetër gjë, dhe kjo kërkesë është e përhapur nga partitë politike, nga vende apo profesorë të moralit universal. I kërkojnë njeriut që ai të heqë dorë njëherë e përgjithmonë nga vetevetja dhe nga ideja që nëpërmjet tij, diçka personale dhe e veçantë mund të ketë kuptim ; e bëjnë të kuptojë se ai duhet që t’i adaptohet një lloj humanizmi normal apo ideal që do të jetë ai i së ardhmes, që duhet të transformohet në një nga ingranazhet e makinerisë, në një nga gurët e ndërtesës, mes miliona gurëve të tjerëve, po aq të ngjashëm. Nuk do të doja që të shprehesha mbi vlerën morale të kësaj kërkese : ajo ka anën heroike e madhështore të saj. Por nuk besoj në atë. Vënia në rresht e individëve, me gjithë dëshirën e mirë, është në kundërshtim me natyrën dhe nuk të çon në paqe e në gjakftohtësi, por në fanatizëm dhe në luftë. Në fund të fundit, flitet për një kërkesë prej murgu dhe ajo është legjitime kur bëhet fjalë për murgjit, për njerëz që kanë hyrë të lirë nën urdhrat fetare. Megjithatë, nuk besoj që kjo kërkesë, që është e lidhur me modën, do mund të paraqesë një rrezik serioz për ty.
Shoh që letra është kthyer pothuajse në një disertacion. Do të bëj disa kopje dhe kur të më jepet rasti do t’ia lexoj gjithashtu dhe personave të tjerë. Mendoj se nuk do të kesh ndonjë kundërshtim.

Përktheu Y.Demneri

Nostalgjia e humbjes

Nga Alket Çani (Gazeta Panorama, 9 tetor 2011)

Nëse ka një libër, në letërsinë shqipe, që ka fotografuar në mënyrën më të përimët e të kulluar portretin e vërtetë të një epoke, ky është padyshim libri « Më kujtohet » i Ylli Demnerit. I ngjan ai më tepër një albumi fotografik që nuk flet me gjuhën e imazhit, por të fjalëve. Janë çaste të fiksuara nga kujtesa, në mënyrë të natyrshme, pa rend kronologjik, në formë fragmentesh. Këto fragmente, që në pamje të parë duken si pa lidhje me njëri-tjetrin, formojnë, në të vërtetë, një unitet të brendshëm mjaft koherent, duke e bërë “Më kujtohet” një libër të pazakontë dhe krejt të veçantë në letërsinë shqipe të deritanishme.

Në parathënien e librit, autori thotë, ndër të tjera, se ideja për këtë libër i ka ardhur në mendje pasi ka lexuar librin Je me souviens (Më kujtohet) të autorit francez Georges Perec. Nga ana e tij, edhe Perec për librin e vet u frymëzua nga një tjetër libër me të njëjtin titull, por kësaj here në anglisht, I remember, i piktorit amerikan Joe Brainard. Të dy këta autorë, që do mund t’i cilësonim si pararendësit e Demnerit, kanë shkruar kujtimet e jetës së tyre në vendin te tyre. « Ky shënim i vogël i Perec-ut, vazhdon Demneri, ma hoqi kompleksin e kopjuesit. Jo vetëm kaq, por kjo mënyrë të kujtuari e së kaluarës kolektive më shpëtoi nga autobiografia e mirëfilltë -- që në rastin tim nuk do të kishte ndonjë interes -, dhe njëkohësisht më shmangu nga dëshira për të krijuar një portret simpatik për veten, siç ndodh në librat me kujtime« .

Pra, kemi të bëjmë me një vepër sa personale aq edhe të depersonalizuar, e madje të çinteresuar, karakteristikë kjo që është ndoshta nga më të rëndësishmet për suksesin e librit. Ashtu sikundër një nga vlerat e tij më të çmuara është padyshim fakti që kemi të bëjmë me një libër të hapur, në kuptimin që gjithkush mund të shtojë, sipas këtij modeli, kujtimet e tij, e, për rrjedhojë, kujtimet e përbashkëta të një epoke.

***

Të gjithë ata që kanë kaluar një pjesë të jetës së tyre, ose të paktën fëmijërinë, përpara viteve nëntëdhjetë tek ne, nuk mund ta lexojnë këtë libër pa gjetur atje vetveten, fëmijërinë dhe rininë, ngjyrat dhe ngjarjet, gjestet dhe aromat, historitë dhe humorin, gjuhën dhe objektet e kohës, shkurt, jetën tonë të kaluar, të përbashkët e pothuajse të njëtrajtshme, e cila tashmë ka humbur, por nuk është harruar. Libri i Demnerit na ndihmon ta rikujtojmë atë, përpara se t’ia zerë vendin një tjetër epokë e mëpasme, si, fjala vjen, kjo e sotmja, me tiparet dhe njëtrajtshmërinë e saj.

Shoqëria e çdo epoke, e kufizuar në kohë dhe hapësirë, krijon mënyrat e saj të jetesës, normat dhe zakonet, shijet dhe idealet, gjykimet dhe qëndrimet, shkurt, një konceptim të caktuar të botës, të cilin e manifeston nëpërmjet produktesh. Në njëfarë kuptimi, njerëzit bëhen viktimat e asaj që prodhojnë vetë. Çfarëdolloj aspekti që të ketë, ideologjik, industrial, utopik, virtual, vjen një çast kur ky produkt ushtron tiraninë e vet të pashmangshme mbi shoqërinë që e ka prodhuar. Kur kjo tirani mbërrin në pikën e saj kulmore, njerëzit nisin përpjekjet për të shpëtuar prej saj. Është koha kur ata ngrejnë pikëpyetje dhe vënë në dyshim gjëra. Por jo për shumë kohë. Sepse është shumë e vështirë e pothuajse e pamundur të mos prodhosh, e të mos prodhosh gjithnjë e më tepër. Produkte të reja -- tirani e re. Kjo ndërkohë midis dy tiranish është periudha më e bukur në jetën e një shoqërie. Është një formë e thellë e revoltës së saj.

Është, pak a shumë, kjo situatë që përshkruan si në mënyrë të pavetëdijshme libri « Më kujtohet ». Këto kujtime, ose më saktë fragmente kujtimesh, -- sepse të duken si episodet e mbetura nga një tërësi, pjesa thelbësore e së cilës ka humbur – ringjallin pikërisht humbjen e asaj ndërkohe dhe kjo humbje shkakton nostalgji. Nga kjo pikëpamje, tekstet e këtij libri ngjajnë si haiku. Ose si fotografi. Tipari themelor i tyre është ngulitja e një çasti ikanak, të pakthyeshëm, e diçkaje që është e destinuar të humbasë njëherë e përgjithmonë. (« Më kujtohet një qershi e lulëzuar. E vetme. Në një fushë të vogël mbuluar me bar të lartë. »)

***

Duke folur për Mallarmé-në, Paul Valéry thoshte se kur distancohesh nga bota, vihesh në kushtet e të kuptuarit të botës. Në këtë kontekst, autori i librit « Më kujtohet » e ka marrë tashmë largësinë e duhur që nostalgjinë e viseve fizike dhe shpirtërore të fëmijërisë ta shndërrojë në një fakt estetik. Ai ka shkruar një libër të mrekullueshëm, fryt i një vëzhgimi të hollë, i një sondimi të thellë të kujtesës dhe i një pritjeje të gjatë. Dhe ka pikturuar, si peizazhistët e Linjdes së Largët, lidhjen dinamike që krijohet midis njerëzve të një epoke dhe universit të tyre.   

 Në shekullin XVI, poeti japonez Satomura Shoha kërkonte një penel, që të mund të pikturonte lulet e kumbullës, bashkë me aromën e tyre. Na duket se me këtë libër, Ylli Demneri e ka gjetur penelin. Ky libër është i të gjithëve. Ne të gjithë jemi ky libër.

Paris, tetor 2011

Librin  Më kujtohet mund ta gjeni në Tiranë :

Në librarinë Adrion (Pallati i Kulturës), në librarinë E për7shme, rruga Jul Variboba, si dhe në librarinë  numër 77 në rrugën Fortuzi.

 

CARACAT

 

Kur ngrita kokën, vura re kokrrat e zeza, të vogla si saçme. Shtyva syzet mbi hundë me gishtin tregues (pamja u qartësua) dhe mes degëve të zhveshura, disa gjethe të zverdhura aty-këtu, dallova caracat. Ndalova dhe i vëzhgova për disa çaste. Kisha kaluar me dhjetra herë poshtë tyre, por asnjëherë nuk i kisha kushtuar vëmendje. Aq më tepër që nuk mund të imagjinoja që në qendër të Parisit, përpara Théâtre du Châtelet dhe përpara Théâtre Sarah Bernhardt (që ndodhet përballë), të kishin mbjellur caraca !

Ik, mër carac ! – shfrynte im atë kur nxehej. Që do të thoshte : i papjekur, pa tru, pa brumë, fyçkë, aguridhe, njeri kot, gdhë… dhe të gjitha këto të mbledhura në një kokërr të vogël që (edhe pse pa mish) i mishëronte ato epitete më së miri. Fyçkë – lëkura e thatë dhe e hollë që çahej kur kokrrat ishin të pjekura (vështirë që të thuash « të pjekura » për një frut si caraci). Pa brumë – ku mund të gjeje frut më të rreshkur ? më të tharë ? Gdhë – bërthama e fortë që zinte të gjithë vendin. Kur i blija tek fshataret, të futura në një kaush të hollë (me qëllim që të nxinte sa më pak), mbetesha gjithmonë i zhgënjyer nga mungesa e « mishit », por çdo herë më pëlqente shija e tyre. Shija e asaj shtrese të hollë, ngjitur me bërthamën që e gërvishtja me dhëmbë nga të gjitha anët.

I thatë, i vogël, i zi, as në folklor nuk zihej në gojë për të mirë, madje nuk përmendej fare, caraci. Përmendeshin rrapet (i famshëmi rrap në Mashkullorë), përmendeshin lisat (i giatë si lisi n’mal), selvitë (shtatin si selvi), mollët (moj e bukura si mollë), ftonjtë (gjinjtë e tua si ftua), pjeshkët (faqet si pjeshkë), qershitë (mi ke buzët si qershi), po caracat, jo.

Po bëheshin njëzet e tre vjet që jetoja në Francë dhe nuk më kishte rastisur asnjëherë që ta përdorja apo ta dëgjoja këtë fjalë. Madje nuk e dija fare si i thonin në frengjisht.

Hap fjalorin dhe mësoj se i thonë micocoulier, e që shqiptohet mikokulié (edhe në frengjisht nuk tingëllon serioz). Pyes rreth meje : askush nuk është i zoti të më thotë se çfarë është një micocoulier. Ndërsa për mua fjala carac është e mbushur me konotacione që vetëm unë mund t’i shijoj. Një fjalë që kishte qëndruar e fjetur diku në një qoshe të kujtesës sime përgjatë gjithë këtyre moteve emigrim.

Vitet 90. Rue du Départ. Para se të ulemi për të pirë një kafe, A. Dino, që nuk e kishte parë Shqipërinë që nga nëntori i vitit 1944, më thotë se kishte dëshirë të blinte një shalqi. Po ku ta çoj të gjithin, unë jam fillikat ? Merr vetëm një llokëm, i them unë. Si ?!! Si the more ?! Një llokëm ?!! Boo ! Boo ! Bo! (dhe i binte ballit me pëllëmbë)… 45 vjet që nuk e kisha dëgjuar këtë fjalë ! Një llokëm…

E gjithë qënia e tij u trand. U gjallërua. Filloi të më fliste për të atin, për pazarin e Tiranës, për fëmijërinë e tij në Gjirokastër. Unë që e shqiptova, ose më saktë, që e lëshova atë fjalë në mënyrë të natyrshme, pa asnjë ngarkesë emocionale, mbeta i befasuar nga reagimi i Dinos. Dhe nuk më shkoi ndërmend për asnjë çast, se do të vinte një ditë, që dhe unë të reagoja po ashtu, vetëm nga rizbulimi i një fjale : mure qerpiçi, kalldrëm, pemët buzë trotuarit të lyera me gëlqere, dielli i drekës kur dilja nga shkolla, karrocieri në këmbë mbi karrocën me dy rrota duke rrahur me kamzhik kalin, kokrra e caracës mbetur në fund të kaushit, o ba, asnji nuk kishte marrë notë të mirë. -- Ik, mër carac !…

YD

 

 

 

Intervistë me George Steiner

 

Europa po jeton një krizë të thellë. Sipas mendimit tuaj, a është i mundur shkatërrimi i saj?

Në gjendjen e saj akutale, është i mundur. Por, në një mënyrë apo një tjetër, do t’ia dalim mbanë. Ironia, është që Gjermania do të dominojë përsëri. Le të prapsemi pak. Mes muajit gusht 1914 dhe muajit maj 1945, Europa, nga Madridi në Moskë, nga Kopenhaga në Palermë, ka humbur 80 million qënien njerzore në luftrat, internimet, kampet e vdekjes, zitë e bukës, bombardimet. Mrekullia, ajo ka mbijetuar. Por ringjallja e saj nuk ka qenë veçse e pjesshëme. Europa kalon sot një krizë dramatike ; ajo është duke sakrifikuar një brez, brezin e ri, i cili nuk beson në të ardhmen. Kur isha i ri kishte lloj-lloj shpresash : komunizmi, e çfarë shprese ! Fashizmi, që është gjithashtu një shpresë, por që nuk duhet të gabohesh. Egzistonte, po ashtu, për çifutët, sionozmi. E plot, e plot… Të gjitha këto nuk i kemi më. Gjatë rinisë, po nuk u mbajte nga një shpresë, qoftë dhe e rremë, çfarë mbetet ? Asgjë. Ëndrra e madhe mesianike socialiste përfundojë ke gulagu dhe François Hollande – e marr emrin e tij si simbol, nuk kritikoj personin e tij. Fashizmi u zhyt në tmerr. Shteti izraelit, domosdoshmërisht që duhet të mbijetojë, por nacionalizmi i tij është një tragjedi, thellësisht e kundërt me mençurinë çifute, që është kosmopolite. Unë vetë dua që të jem një endacak. Jetoj sipas devizës të Baal Shem Tov, rabin i madh i shekullit të XVIII–të : « E vërteta është gjithmonë në ekzil. »

Po mondializimi a e favorizon këtë endje ?

Nuk ka patur asnjëherë një mbyllje të tillë gjeografike. Kur linim Anglinë, mund të shkonim në Australi, në Indi, në Kanada ; sot nuk ka më të drejtë pune. Planeti po mbyllet. Çdo natë qindra vetë përpiqen që të kapin Europën që nga Magrebi. Planeti është në lëvizje, po drejt çfarë gjëje ? I tmerrshëm është sot fati i emigrantëve. Më nderuan në Gjermani me një fjalim që mbajta përpara qeverisë. E mbylla me këto fjalë : «  Zonja e Zotërinj, tani të gjitha yjet po bëhen të verdhë. »

Me gjithë këto, a ndjeheni ju europian ?

Europa mbetet vendi i masakrës, i pakuptushmërisë, po gjithashtu i kulturave që dua. I kam borxh gjithshka dhe dua të jem aty ku janë të vdekurit e mi. Dua të qëndroj jo larg Shoah-s, atje ku mund të flas katër gjuhët e mia. Kjo është qetësia ime madhe, lumturia ime, kënaqësia ime. E kam mësuar italishten pas anglishtes, frengjishtes e gjermanishtes, tri gjuhët e fëmijërisë. Nëna ime fillonte një frazë në një gjuhë dhe e përfundonte në një tjetër, pa e kuptuar. Nuk kam patur gjuhë amtare, por, ndryshe nga mendimet e pranuara prej të gjithëve, kjo është mjaft e zakonshme. Në Suedi kemi filandishten dhe suedishten ; në Malezi, fliten tri gjuhë. Ideja e gjuhës amtare është një ide tepër nacionaliste e romantike. Njohja e disa gjuhëve më ka lejuar që të jap mësim, të shkruaj Après Babel : une poétique du dire et de la traduction dhe të ndjehem gjithkund si në shtëpinë time. Çdo gjuhë është një dritare e hapur mbi botën. Pemët kanë rrënjë ; ndërsa unë, unë kam këmbë, dhe ky është një progres i jashtzakonshëm, më besoni !

Në librin tuaj të fundit Poesia e mendimit,  ju tregoni që Sartri donte që të ishte Stendal dhe Spinoza. A të çon stili tek mendimi ?

Po, e gjithë filozofia është një akt i gjuhës. Ritmi, fjalori, sintaksa, gjithshka që na drejton drejt poezisë, e që e gjejmë po ashtu në teksin filozofik, sado abstrakt qoftë ai. « Çdo mendim fillon nga një poezi », shkruante Alain në lidhje me Valerinë. Mendimtarët e mëdhenj janë shpesh herë shkrimtarë  supremë, ashtu si Niçe apo Kierkegard.

Bergsoni, një nga mjeshtrat e gjuhës franceze, ka marrë çmimin Nobel në letërsi. Platoni meriton që të krahasohet me Shekspirin përsa i përket krijimit të personazheve e gjesteve dramatike. Por marrëdhënia mes mendimit dhe shkrimit mund të shfaqet konfliktuale. Disa filozofë shkruajnë keq, mbysin shkrimtarin që gjendet në vetën e tyre, si Hegel, mbreti i anti-stilit. Këtë traditë dyfishe, të gjenisë lirike tek një Platon dhe të pedagogjisë së rreptë, të sistemit, tek një Aristotel, e gjejmë që në fillim.

Letërsia dhe filozofia a janë akoma bashkëfajtore sot ?

Të dyja format më duken të rrezikuara. Letërsia ka zgjedhur fushën e lidhjeve të vogla personale. Ajo nuk di të trajtojë më temat e mëdha metafizike. S’ka më Balzak, Zola. Asnjë fushë nuk i shpëtonte këtyre gjenive të komedisë njerzore. Prusti gjithashtu ka krijuar një botë të pashterrshme, dhe Ulysse i Xhoisit është akoma shumë pranë Homerit… Xhojsi, është  pikëkalimi mes dy botëve, i asaj klasike dhe i asaj të kaosit. Dikur, filozofia gjithashtu mund të thuhej universale. E gjithë bota ishte e hapur përpara mendimit të një Spinoze.

Sot, një pjesë e madhe e universit na është mbyllur. Bota jonë tkurret. Shkencat na janë bëre të pakapshme. Kush mund t’i kuptojë aventurat e fundit të gjenetikës, astrofizikës, biologjisë ? Kush mund t’ia shpjegojë ato profanit ? Dijet nuk komunikojnë më ; shkrimtarët dhe filozofët janë të pazotët për të na e bërë të kuptushme shkencën. E megjithatë shkenca shkëlqen nga imagjinata e saj. Si mund të pretendosh që të flasësh për koshiencë njerzore duke lënë mënjanë atë ç’ka është më kurajozja, më përfytyruesja ? Shqetësohem kur mundohem të kuptoj se çdo të thotë «  të jesh i ditur » sot – « to be literate », shprehja është më e fortë në anglisht. A mund të jemi të ditur pa kuptuar një ekuacion jo linear ? Kultura po rrezikon të bëhet provinciale. Ndoshta do të na duhet që ta rimendojmë të gjithë konceptin që kemi për kulturën.

Dua që t’ju tregoj një rast që më ka emocionuar pamasë : një mbrëmje, një nga kolegët e mi të Kembrixhit, çmim Nobel, një burrë i këndshëm, me të cilin po haja darkë, më kërkojë që ta ndihmoja mbi një tekst të Lakanit nga i cili nuk kuptonte asgjë. Modestia e një shkencëtari të madh krahasuar me fodullikun, ku nuk ka ku të shkoj, të mjeshtërve bizantinë të errësirës…

Ju mbroni kulturën klasike të njeriut të kulturuar, dhe në të njejtën kohë insistoni në brishtësinë e saj. Përse ?

Sepse kultura e lartë ka falimentuar përballë barbarisë. Të mos harrojmë që  të dy luftrat botërore ishin luftra civile europiane. Gjermania, vendi i Hegelit, Fishtes dhe Shelingut, matricë e mendimit filozofik, ka njohur më  të keqen e barbarisë. Humanizmat nuk na kanë mbrojtur ; përkundrazi, shpesh ato kanë qene aleatë të antihumanizmit. Bukenvaldi nuk ndodhet veçse disa kilometra larg nga Weimari. Si ka mundësi që disa njerëz të luajnë Bah e Shubert në shtëpinë e tyre në mbrëmje dhe të nesërmen në mëngjes të torturojnë nëpër kampe ?

Për çfarë shërben kultura atëhere, nëqoftëse ajo nuk na bën më njerzorë ?

Ajo e bën të durueshme egzistencën. Nuk është e lehtë që të jesh i vdekshëm, jo, nuk është aspak e lehtë. Të gjithë jemi të përballur me kancerin, stresin, frikën ; çdo ditë mund të mbajë një lamtumirë, dhe s’ka gjë më të ankthshme. Do t’ju tregoj diçka me të vërtetë foshnjore : gruaja dhe unë humbëm qenin tonë Ben. Ishte e tmerrshme për ne, aq shumë kjo kafshë ka qenë në qendër të jetës sonë !

Nuk mund të kaloj një ditë pa muzikë, pa bukuri, pa poezi. Kjo është siguria ime, mbijetesa ime. Shoqëria e mjeshtërve të mëdhenj më jep një ndjenjë të pafund krenarie e mirënjohje. Dua që t’i them faleminderit. Duke i mësuar përmendsh. Atë që mësojmë përmendsh askush nuk mund të na e heqë. As çensura, as policia politike, as kitsch-i që na rrethon. Të mësuarit përmendsh bën që të futesh në vetë veprën : « Ti do të jetosh në veten time e unë do të jetoj me ty. »

Tekset ecin në krah me ne; të shëtisësh me një poezi të Bodlerit do të thotë që të jesh i mirëshoqëruar.

Sipas jush, teknologjitë e reja e rrezikojnë « qetësinë » dhe « intimitetin » që duhet për kontaktin me veprat e mëdha…

Po, cilësia e qetësisë është organikisht e lidhur me atë të gjuhës. Ju dhe unë jemi të ulur këtu, në këtë shtëpi të rrethuar nga një kopësht, ku nuk ka tjetër zhurmë përveç bisedës sonë. Këtu, mund të punoj, të përpiqem që të mendoj. Qetësia është bërë një lluks i madh. Njerzit jetojnë në një zallamahi. Nuk ka më mbrëmje në qytete. Të rinjtë kanë frikë nga qetësia. Çdo të bëhet me leximin serioz e të vështirë ? Të lexosh një faqe nga Platoni me walkman në vesh ? Kjo më tremb shumë.

Teknologjitë e reja transformojnë dialogun me librin. Ato shkurtojnë, thjeshtëzojnë, konektojnë. Shpirti është i « kablluar ». Sot nuk lexohet si dikur. Fenomeni Harry Potter shfaqet si një përjashtim. Të gjithë fëmijët e globit, fëmijë eskimezë, fëmijë zulu, lexojnë e rilexojnë këtë sagë ultra angleze të pajisur me një fjalor të pasur dhe me një sintaksë të sofistikuar. Kjo është e hatashme ! Libri është një mbrojtës i madh i jetës private. Në frengjisht nuk ka fjalë për të thënë fjalën « privacy ».  « Intimitet » e përkthen keq atë. Anglia është akoma një vend i « privacy ». Kjo mund të ketë dhe anët e saj absurde : mund të jemi fqinjë për pesëdhjetë vjet e të mos shkëmbejmë një fjalë. Ky kult i « private life » ka një vlerë të madhe politike : është një aftësi e rezistencës.

Ju përmendët Harry Potter. Duke u kthyer tek Poesia dhe mendimi, ju guxoni që të bëni një lidhje mes dialektikës së Hegelit, mohimi të mohimit, dhe shprehjes « rien de rien » të Edith Piafit. Përse kultura popullore nuk ju ka interesuar aq shumë ?

I kam rënë së mirës me këmbë. Sidomos me kinemanë. Po të mundja që të rifilloja jetën, do të mundohesha që të kuptoja përse, mes forcave krijuese të fundit të shekullit të XIX dhe fillimit të shekullit XX, ndoshta filmi do të  duhej që të kalonte në vend të parë. Shekspiri, sot do të kishte shkruar skenare. Kam gabuar, aq shumë kam qenë fëmi i gjuhës greke dhe latine dhe i një babai ultra konservator klasik. Nuk mund të jemi përherë të përditësuar.  Me muzikën, po : dëgjoj kompozitorë që vijnë pas Bulezit dhe që më pasionojnë. Me artin konceptual, jo, nuk arrij që ta ndjek : shkoj në Beaubourg, më tregojnë një grumbull me tulla duke më thënë që kjo është një vepër e rëndësishme, nuk e di çfarë të them ; atëhere kuptoj Bakonin kur citon Velaskezin, Grekon e Gojën. Është më mirë që të jesh i ndershëm me gabimet e tua se sa të mashtrosh.

Po ju, a e konsideroni veten si  një krijues ?

Jo, nuk duhen ngatërruar funksionet. Edhe vetë kritiku, komentuesi, eksigjenti më i talentuar është disa vite-dritë larg nga autori. Pushkini thoshte : « Faleminderit përkthyes, faleminderit botues, faleminderit kritik, ju keni shkrimet e mia, por jam unë që i shkruaj ato. » Unë gjithashtu, mbaj letrat. Ky është një privilegj i madh, por kjo nuk ka të bëjë fare me mrekullinë e një vargu i cili do të recitohet gjithmonë. I kuptojmë keq burimet intime të krijimit. Ja një shembull, jemi në Bern para shumë vitesh… Fëmijët nisen për piknik me mësuesen e tyre e cila i vendos ata përpara një viadukti. Ata vizatojnë, mësuesja shikon mbrapa shpatullës së një fëmije ; ai i ka shtuar çizme kollonave ! Që prej asaj ditë të gjithë viaduktët janë në ecje. Ky fëmijë quhej Paul Klee. Krijimi ndryshon gjithshka që vëzhgojmë, disa viza i mjaftojnë një krijuesi për të na bërë që të shikojmë atë që ishte tashmë aty. Çfarë misteri çliron krijimi ? Kam shkruar librin Gramatika e krijimit, për ta kuptuar atë. Dhe tani në fund të jetës, akoma nuk e kuptoj.

Mos vetë të kuptuarit na largon nga arti ?

Nga njëra anë jam i lumtur që nuk e kuptoj. Imagjinoni një botë ku neurokimia të na shpjegonte Mozartin… 

Po kjo është e mundur, dhe më tremb. Makineritë janë tashmë interaktive me trurin : kompjuteri dhe qënia njerzore punojnë bashkë. Ndoshta një ditë mund të ndodhë që historianët të kuptojnë se ngjarja më e rëndësishme në shekullin e XX, nuk ishte lufta, as krach-i financiar, por ajo natë ku Kasparov, lojtari i shahut, humbi kundër një kutie të vogël prej metali. Dhe shkruajti «  Makineria nuk ka njehësuar, por ka menduar. » Kur e pashë këtë, kërkova mendimin e kolegëve të mi në Kembrixh që janë mbretërit e shkencës. Më thanë se nuk e dinin nëse mendimi ishte një llogari. Kjo është një përgjigje e tmerrshme ! A do të mundet që një ditë kutia e vogël të na krijojë muzikë ?

Përktheu YD

 

 

Dimër

Majat e ndërtesave si dhe këmbanorja ishin lyer në portokalli nga rrezet e diellit në të perënduar. Një gri e errët në violet vishte qiellin. Aty-këtu shfaqej një copë qiell i pastër, blu. Fillimi i dimrit. Kërcinjtë e pemëve, të zhveshur, të zi. Nuk e di nëse pamja që po shikoja nga dritarja e bibliotekës nxori në pah trishtimin që më kishte pushtuar apo ishte trishtimi që më bëri të kundroja për disa çaste atë peisazh ? Ishte diçka e ëmbël edhe pse e trishtuar. Një déjà-vu që vinte nga larg. Para shumë viteve.

E kishin vënë në këmbë mbi një këmbalec të vogël, të ekspozuar pranë librave të tjerë. Zgjata dorën dhe e tërhoqa. Portreti grafik i Percy Bysshe Shelley-t mbi kopertinë me jakën e gjërë të këmishës si ato të Hamletit, më ktheu menjëherë në vitet e rinisë së parë duke më ngjallur një ndjenjë të pashpjegueshme nga e cila ishte e pamundur që të dilja.

Qëndrova disa çaste pranë dritares. Etazherë me libra. Vetëm.

Nisa të shfletoj librin duke filluar nga fundi pa e ditur se çfarë kërkoja në të vërtetë. Në një ditë tjetër as që do ta kisha prekur atë libër që titullohej Odë erës së perëndimit. Tepër romantik për moshën që kisha. Me mollëzën e gishtit të madh ndalova vrapin e fletëve e nisa të lexoj :

À JANE : LES ÉTOILES AIGUËS SCINTILLAIENT

I

Les étoiles aiguës scintillaient

E la lune blonde parmi elles se levait,

Chère Jane !

La guitare tintait

Mais douces n’étaient les notes tant que tu ne les chantais

De nouveau.

II

Comme la soyeuse splendeur de la lune

Sur la pâle et froide lumière du Ciel étoilé

Se projette,

Ainsi ta voix tendre entre toutes

Aux cordes sans âme avait alors donné

La sienne.

…

(Teksin më lart e kopjova më vonë)

Por, a e kuptoja atë që  lexoja pranë dritares, atë ditë në të perënduar ? S’jam i sigurt. Vetëm takimi me disa prej fjalëve të rradhitura mbi fletën e bardhë, më emociononte…

…plazhi në dimër. Rëra e lëmuar nga erërat, forcuar nga ngrica. Hapsira e paanë që e shton akoma më shumë vetminë. Gjurmët e hapave të mi. Silueta e portit dhe kodra e Durrësit. Dielli në të perënduar si sy i përlotur. Re violet. Fundosja e tij në det. Errësira e menjëhershme. Si vdekje. Ftohtë. Dhe vetëm drita e verdhë e njërës prej dritareve të hotelit që zgjonte një dëshirë të fortë, të papërmbajtshme, për të bërë dashuri.

Leximi i atyre vargjeve kishte diçka nga shija e gotës së dytë të verës. 

YD

 

VENDOSA TË SHKOJ NË AMERIKË

Me tregimet e Mitrush Kutelit do të njihesha rastësisht para shumë vitesh. Ishte një libër i zverdhur nga koha që titullohej « Ago Jakupi e të tjera rrëfime », botim i vitit 1943. (Këto ditë vura re se libri është botuar nga vetë autori). E kisha gjetur duke buburruar nëpër sundukë.

Im atë do të më thoshte se mbas Mitrush Kutelit fshihej Dhimitër Pasko. Dhe më vonë do të mësoja se kishte qenë Dhimitër Pasko, ai, që mikun e rinisë së tij, poetin Llazar Gusho, do ta pagëzonte  me atë pseudonim aq poetik, që sot e njohin të gjithë : Lasgush Poradeci.

Ashtu si Lasgushi edhe Dhimitër Pasko u dënua me harresë nga diktatura e Enver Hoxhës. Me origjinë nga Pogradeci, të dy i përkasin atij brumi artistësh e intelektualësh shqiptarë që u mbruajtën nga kultura europiane e që për nga aftësitë dhe ndershmëria intelekuale do të ndjeheshin krejt të huaj në atë sistem vrasarësh, injorantësh e gjakatarësh të veshur me kostumin e « njeriut të ri » e që mbretëruan me dhunë për gati gjysëm shekulli, gjurmët e të cilëve, për fat të keq, i ndiejmë edhe sot.

Të lindur e të rritur në izolim të plotë. Të ushqyer me forcë me artin  skematik të realizmit socialist (kopshte, shkolla, universitete, gazeta, radio, televizor, libra, revista), nga mëngjesit deri në darkë, njohja me tregimet e Mitrush Kutelit do të më befasonte aq sa do të më dukej çudi që në shqip mund të shkruheshin dhe gjëra të tjera, larg skemës e luftës së klasave, duke më zbuluar kështu një gjuhë të shkruar shqipe që nuk e njihja. Një zbulim që do të linte gjurmë në formimin tim.

Nga rrëfimet e Kutelit, më shumë do të më tërhiqte tregimi « Vendosa të shkoj në Amerikë ». Mjeshtria e frazave që tingëllojnë si një muzikë, ritmi, sinqeriteti, humori i hollë, delikatesa, bukuria e subjektit, sharmi i fjalëve dhe shprehjeve dialektore, mendoj se e bëjnë këtë tregim një nga perlat e Letrave shqipe. E kam lexuar disa herë, dhe çdo herë mrekullohem. Asnjë zhgënjim. Gjë e rrallë.

Koha nuk e ka vjetruar aspak këtë copëz letrare duke na e bërë të pranishëm autorin e saj, që për fatin e tij të keq, njohu burgjet, frikën dhe mjerimin që nga viti 1945, dy vjet mbas botimit të këtyre rrëfenjave.

Y.Demneri

 

 

Mitrush Kuteli

VENDOSA TË SHKOJ NË AMERIKË

 

Vendosa të shkoj në Amerikë.
    Unë një e Çuli dy.
    Unë kisha shtatë vjet edhe Çuli gjashtë.
    Unë i veshur me një këmishë pa mëngë, pantallona gjermi gju. Çuli, këmishë me mëngë.
    Që të dy s’bathur.
    Që të dy pa takije.
    Na kish djegur fort djelli, që nga veshët e gjer në thembrat e këmbëve dhe kishim këmbyer, asaj vere, tri lëkura. Nuk di sa lëkurë ndëron gjarpri në mot e sa qime ujku, po neve kishim ndëruar tri lëkurë.
    Dhe ish Korrik.
    Pa fjalë se edhe në këto lëkurat e reja drizat kishin lënë mjaft gjyrma, po u pyes Zotërinë t’uaj, qysh do ish e mundur ndryshe të arrish, degë me degë, ku janë foletë ose të mbledhësh kumbulla në mezhdat e arave ?
    Kështu si ishim, ne vendosmë të shkojmë në Amerikë.
    Po të deshnim mund të shkonim e në Vllahi, se për ne që të dyja ishin ne der’e e shtëpisë : -- këtu Vllahija, aty Amerika -- po neve na u pat mbushur mendja për në Amerikë. « Vllahija u bë batall që kur doli Amerika », pat thënë, dikur, Trifun kasapi edhe neve e kishim mbajtur ment fjalën e tija.
    — Vllahija ka mbetur vetëm për sy-leshët që shkojnë Shëngjergjit e vijnë Shëmbitrit thesh fshati, edhe as unë, as Çuli nuk ishim sy-leshë.
    Përveç kësaj :
    — Ç’të kërkoni në Vllahi, kur Vllahinë e bëri batall vetë Trifun-kasapi? -- na kishin thënë nuset.
    Edhe fjala e nuseve ish për ne fjalë vendimtare, asaj kohe.
    Se, pata harruar t’u them që në fillim, që unë edhe Çuli ishim të martuar, me kurorë, si e desh puna.
    Nusja ime kish shtatë vjet dhe i theshin Marinë.
    Edhe sepse, Çuli edhe unë ishim bërë vëllezër -me gjak në gisht, si bëhen vëllezërit -- nuset tona ishin kunata.
    Prandaj rrinim tok, në një shtëpi me të ndara shumë aty pranë jazit.
    Shtëpija jonë ish ndërtuar me gurë lumi, të rradhosur në tokë njëri pas tjatrit. Kish edhe portë edhe derë, për të hyrë e për të dalë.
    Atje brenda Marina ime edhe nusja e Çulit bënin punët e shtëpisë : bukë prej balte të thara në djellë mi copa qaramidhe edhe gjellë prej lëvezhge bostani.
    Atje prisnim e përcillnim miqësinë të moshës sonë, dyke u përshëndoshur si përshëndoshen të mëdhenjtë.
    — Mir’ ndajnatë, moj nus e Çilit.
    — Ose :
    — Mir’se u gjejmë, moj nus’e Çulit.
    — Mir’ se ardhe, të lumtë këmba, urdhëro e hyrë brënda.
    — Ju arthçin një mijë të mirat po do shkoj, se kam djalë në djep e më qan.
    Ajo që thesh se i qante djali kish tetë vjet.
    Dhe pastaj :
    — Do-një kartë a kini marrë nga të largmit, moj nus’e Çilit ?
    — Kemi marrë, kemi marrë, falemeshëndet të gjithëve, i math e i vogël.
    — Të fala pastë e gëzuar që paski marrë fjalën e mirë.
    Dhe zonjat e shtëpisë u jepnin dy pika ujë në një copë filxhani. Kësaj i theshin kafe e raki, si pas rastit, edhe miqësija bënte sikur e pinte dyke uruar.
    — Sa të mirë e paske goditur, moj nus’ e Çulit, për dasmë e për gëzim.
    — Të lumtë goja, t’u bëft’ e’argjendë.
    Dhe, kur shvilloheshin këto ceremoni, unë dhe Çuli rrinim mi gur, jashtë shtëpisë, edhe si burra që ishim, bënim sikur nuk u vinim veshin (se ç’flasin gratë midis tyre s’duhet të mbash veshin.)
    Asohere kjo Marina ime kish një çupë që ish çupa jonë.
    Edhe kjo çupa jonë ish një degë shelgu me dy bigla në vend të këmbëve e veshur me tre gishtrinj basmë.
    Edhe dega e shelgut me dy bigla qante kur e kur, si qajnë gjithë fëmija, kur u vjen të qajnë. Marina e qortonte, po më kot, se gjer mos afronte ne gjiri, për qumësht, kjo foshnja nuk pushonte.
    Edhe kur ngjisnin këto të gjitha unë e Çuli rrinim gjith mi gur e bisedonim si burrat për të tjera punë me rëndësi…

    Pa më ish kjo nus’ e Çilit (Çili jam unë) një vogëlushe e bardhë si një top dëbore, sy shkruar si çudija, sa dëgjonja dendur botën të flasë :
    Si rusp është – t’i rrëmbesh kokën e të ikësh !
    Dhe kur dëgjoja këto më bëhej një bosh i math në zemër se fort e desha, sa isha gati ta mbyll nër kafaze e nër zendanë…
    E desha fort, po për të thënë nuk i thesha.
    E përse t’i thesha kur ajo vete ish nusja ime ?
    Lonim bashkë lodrën e të mëdhenjëve dhe dashuroheshim pa folur.
    Një dashuri si prej së vërteti, shkuar së vërtetit.
    Kur ndaheshim ndajnatave më dukej se isha i dënuar të hy në burgje. Ndjenja një bosh të math, të math, këtu në zemër. Po dendur haseshim edhe pas ndajnatë, ne kroj, ku Mëm’emjerë më dërgonte të lahem nga pluhuri i ditës. Dhe vonohesha atje gjer sa trokiste dera e dilte edhe Marina për t’u larë. Pa rrinja i turbulluar fort dyke vështruar Marinën qysh mirrte ujë me grushte për të larë syt e saj të shkruar. E qysh pastaj, sbulonte këmbën, gjer lart përmbi gju, edhe e vinte atje ku rrithte kroj.
    Dhe kaq të bardha ishin pulpat e Marinës, atje ne uji i shkëmbëzuar, sa më mbushej shpirti me dridhje shumë e këthenja kryet, nga pjergulla, a në yjt e qiellit, për të mos t’a vështruar…
    Po desha, dhe desha me vrull të vonohet sa më shumë.
    Dhe unë desha më kot se ajo mbaronte së rrahuri ujin me duar e kembë dhe si mbaronte më thesh :
    Tashi, natën e mirë.
    Edhe ikte me vrap për në shtëpi e më linte të mjeruar fort.
    E në vrap e sipër i ndrinin këmbët si dëbora, mbrenda në t’errët.
    Si mbyllej dera unë vonohesha dhe pak për të dëgjuar zërin e kronjëve dhe pastaj këthehesh dyke fërshëllyer, se ish errët.

    Pa nat për natë e shihja Marinën në ëndërr. Sikur dilte nga kora e vinte pranë meje. Edhe kur kroji e jazi e bulkthi i shtroheshin këngës së tyre, ne ngriheshim së bashku, në përfytyrime pa mbarim mbi dhé e mbi ujra. Sbrisnim kur e kur mbi tokë a mbi nj’ato pemë të lulëzuara a nëpër gështenja dhe si qëndronim pak për të pirë ujë në kronjt e ftohtë, rifillonim fluturimet tona.
    Kjo pat qenë dashurija ime parë, që më bënte kaqe të lumtur e kaq të mjerë.
    Dhe pastaj nuk guxonja t’ja tregoja.

    Një ditë nga ato ditët e shumta të asaj kohe ishim duke luar sy-mbyllur me Çulin e me të tjerë.
    E zura për dore Marinën dhe vrapuam të fshihemi gjëkund, aty ne mulliri. Ishim të lodhur fort edhe vendi i vogël sa një fole shpeshërije. Rrinim pranë e pranë, aqë pranë sa dëgjonja si i rrihte zemra tak-tak si trojka e mullirit. Kurrë nuk kisha qenë aq pranë Marinës dhe kurrë nuk i pata ndjerë sa for mund t’i rrahë zemra. Pa era e trupit të saj të valë si era e luleve të fushësë që më bënte të mbyll sytë, i lumtur.
    Sa i vogël ish furiqi ynë !
    Po, sado i vogël që ish na nxinte që të dy : mua edhe Marinën time.
    Dëgjuam që përtej një zë që thërriste :
    — Çel ! Çel !
    U shtypmë njëri pas tjetrit, në folenë tonë.
    I ndjenja tani fijet e flokëve të arta në fytyrën time.
    Dhe morniza lumturije më zbrisnin nëpër trup.
    Dhe tjatër zhurmë, përveç zemrës së Marinës edhe ujit të jazit që derdhej bosh, nuk kish.
    Doli një kocomi, aty ne hambari – i vogël, i vogël sa një arrë. I vrau drita sytë edhe, fësh-fësh, me gjith bisht, hyri prapë në vrimë.
    Ngrita sytë të vështroj një mizë që sillej mbi ne edhe hasa vështrimin e Marinës.
    Befas kjo nusja ime rrëmbeu fytyrën nër duart e saj dhe me vështroi drejt nër sy.
    — Mos luaj ! – urdhëroi zëri i saj.
    Dhe une s’lojta.
    — Mbaji sytë hapur !
    Dhe unë i mbajta.
    — Shëkoj gjësend, ja, këtu brenda, në sytë tënd.
    — Në syt e mij ? Ç’do të ish në sytë e mij? A mos do-një kocomi ? A do-një mizë ? A do-një thes me kashtë ?
    E lashë Marinën të vështrojë.
    Isha një lodër nër duart e saj.
    Dhe lodër jam sot në duar vashash.
    — Ti ke në sy brenda një çupë që lot. Dua ta di cila është ?
    Balli i Marinës ish vrejtur fort. Si mali i Thatë me dëborë, kur vijnë t’a rrethojnë retë. Më frikësoj zëri i saj dhe nuk lojta vendit.
    As nuk pulita sytë.
    Por për të vështruar e vështrova edhe unë drejt në sy. Në sytë e saj të kaltër e të kulluar si engjëllushet e korave. Dhe ja ! atje brenda pasqyrohej fytyra ime (si e kisha parë nër flluskat e ujit të liqerit e nër flluskat e sapunit).
    Marina më lëshoi fytyrën e foli :
    — Pashë një çupë në sytë tënd. Lonte-lonte si nusk e lalës e s’dinja cila ish. Kisha frikë mos ish do-një tjatër. Tashi më duket se jam unë.
    Mua m’u hodh zemra përpjetë.
    — Ti je, thashë, ti je s’ka tjetër. E gjer në Perëndija e gjer në mali, ti. Ja, edhe unë jam në sytë tënd. Kur do bëhem i math e do kem shumë pare do martojemi me të vërtet.
    — Me duak ?
    — Me duak, me tela, me fustan.
    — Unë e dua bojë-qielli.
    — Bojë-qielli, si ta duash ti.
    — E me dorëza të bardha, pe hoje.
    — Pe hoje të bardha.
    — Sa më do ti mua ?
    — Gjeeer ne mali e më lart, gjeeer ne gjoli.
    — Edhe unë gjer ne mali. Sa Nënën, e më shumë !
    Ishim tari pranë më pranë, sa faqja ime prekte me të sajën.
    Dhe ujit rrithte me zhurmë.
    Dhe kocomiu hyntë e dilte, aty pranë hambarit.
    Dhe zemra e Marinës ish qetuar krejt…
    - Të pashë, të pashë ! – u dëgjua zëri i Dimushit jashtë.
    Çape të zbardhur në kalldrëm. U ngritmë dhe ne. Dhe dorë pas dore rentmë dhe hymë në brithmën e shokëve.

    Amerika jonë e asaj kohe ish aty, afër tregut, në një vend ku ishin copa xhami e filxhani.
    Këto ishin dollarët tanë.
    Kur e kur bridhnim edhe në Amerikë të Zezë, që ish pak më tej. Këtu kish kuti të bardha e të kuqe e dy-tre gishtrinj basmë me ngjyra (se kisha çupëzë e duhej veshur, mos na qeshë bota…)
    Për këto vise kaqë të largëta u patmë nisur një ditë vere, unë një e Çuli dy.
    Shumë herë mundet t’u pata nisur për Amerikë e vise të tjera në kohën e Marinës, po atë të asaj dite nuk më vjen t’a harroj kurrë.
    Sbritmë gjatë jazit dyke mbajtur përdore një spango të gjatë ku kishim lidhur një copë dërrasë. Ky ish vaporri ynë i ujit.
    Se ne kishim dëgjuar se në Amerikë shkojet me vapor të ujit…
    Marina edhe nusja e Çulit e disa fqinjëri vinin pas nesh.
    Ndarja pat qenë e mallëngjyeshme e me shamizë në dorë, si bëjnë të mëdhenjtë, kur ndahen.
    — Të na shkruani karta, -- foli Marina.
    — Do shkruajmë për ditë, i thashë (asaj kohe unë kisha filluar të bëja karabacka në pllakë).
    — Të vini shëndoshë e të këtheji shëndoshë, me pare një shoshë, foli nus e Çulit.
    Dhe pastaj si të mëdhenjtë, u pushtuam në krahë dhe bëmë sikur qajmë.
    E zura Çulin për dore edhe sbritmë nga rema.
    Nuk fliste as ay, as unë.
    Mblothmë me zell xhame e copa teneqeje e shumë sende të tjera me vlerë, për nderë të shtëpisë.
    Dhe kur pregatiteshim të nisemi për në vilajet, u javitnë aty përpara nesh Arapi, Durua i Llukës edhe Verdhaniku.
    Ata të tre përtej, ne të dy këtej.
    Midis nesh uji i jazit.
    — Ku do vini o Duro ? (Arapi ish më i math po ne pysnim Duron).
    — Xhe-ku vemë, ande poshtë, -- foli Arapi, po yve ?
    — Në shtëpi.
    — Ne xhe-ku vemë për të mirë, -- foli Durua.
    Ndejmë pastaj e më s’thamë gjë : ata përtej edhe ne këtej jazit.
    Arapi, Durua edhe Verdhaniku u afruan kokë me kokë edhe biseduan gjësend.
    Pastaj Arapi foli :
    — Po të doni i marrim dhe yve, apo doni të loni me çupat ?
    Tërë krenaria jonë prej burri, e prekur kësilloj, ndjehej e shkelur nëpër këmbë.
    Hapa gojën e fola :
    — Thoni ku do veni edhe pastaj…
    Biseduan që të tre kokë me kokë, po ç’theshin andej jazit dëgjohej edhe ketej. Na e kishin nevojën për të forcuar tarafnë se të tjerët ishin zhganë nga pesë nga gjashtë e më shumë. S’kishin ata Arap mi krye, po ishin të shumë.
    — Po të vini, ne u rrëfejmë.
    — Vijmë.
    — Kanë ardhur qerret me bar ne Hani i Petros. Vemë ngjeshëm bar edhe pastaj kollovitemi me qerre në fushën e m’at’anë.
    U zumë krah për krah me Çulin e folmë sa folmë në vesh. Pastaj nxorra gjithë thesaret që kisha mbledhur në Amerikë edhe ia dhashë t’i vendosë në vendin që dinim ne (ja u tregoj tani juve, po të mos i thoni Duros : në mur të mullirit ne qoshja, është një vrimë sa të futësh krahun).
    Unë kalova remën edhe hyra midis të tjerëve.
    — Prisni se ja po vjen e Çuli.
    Dhe si ardhi Çuli u nismë që të pesë, krah për krah, me Arapnë në mes, dyke u hedhur përpjetë si keca Marsi e dyke kënduar :
Ore djal’i Jaçesë,
Trim o Kapedan ;
Kur më shkon sokakutë,
Hidhesh si shejtan…
    Nuk di si hidhej djal i Jaçes, po neve si shejtan e shkuar shejtanit, arok e shkuar arokut, pelivanë !
    Përpara Hanit kishim qëndruar, me të vërtetë, nja pesë qerre me bar, të ngarkuara gjer në majë, sa dukeshin si miza qetë përpara.
    Binte erë lule nga të fushës.
    Brënda në plevice bari ish ngjitur gjer afër trarëve.
    Kish shumë djem të moshës sonë e më të mëdhenj që ngjishnin bar. Hymë edhe ne edhe ia krismë lodrës. Ngjiteshim në trarë, njëri pas tjatrit, edhe hidheshim përposh, me sulm. Zireshim dorë pas dore edhe lonim valle.
Ndaheshim në tarafe, ca me Kapedan Kajon e ca me Myftara Bimbashnë edhe nisnim luftën, bam-bum ! kush ishte i mundur mbulohej me bar.
    Nër ato pak reze djelli që hynin tërthorazi lëvrinte tremba-tremba pluhuri që ngrihej së rëposhmi.
    Ardhi pastaj Çuli që jashtë ku kish vajtur të pijë ujë edhe tha :
    — Ore djemani, po shkojnë qerret për në fushë.
    Sa të mbyllesh e të hapesh sytë Hani mbeti bosh edhe qerret plot.
    Disa prej nesh hypnë në rrazhnicat e qerres.
    Ishin të kuq si lulja e kuqe.
    Dhe trupi na ish plot me byk të ngjitur me dirsë.
    Na dilte sojesh një avull i zjarrtë.
    Binte erë katrani nga boshtet e rrotave.
    — Aga, më merr edhe mua, -- vinte do-një i vonuar.
    — Edhe mua, Aga !
    — Edhe mua !
    Edhe ngarkoheshin qerret me djaj të kuq. Kur niseshim për në udhë një brithmë gazi çantë rrugët, sikur ish dasma e Rogoz Beut të Tokoçi Pashajt.
    — Hajs, hajs ! – bërtisnim ne. Dhe qetë nxitonin çapet.
    — Oha, oha ! ia priste i zoti i qerres. Dhe na kanosej të na zbresë poshtë.
    Po nuk na zbriste.
    Dhe ne linim qetë e fillonim bisedimet tona.
    Kishim qenë pesë, tani ishim tetë.
    Rruga ishte plot fije bari e fije kashte.
    Kur iu afruam lumit, Arapi i hodh poshtë. Edhe ne pas tij.
    — Ore, ne do vemë të lahemi ne sofat, kush të dojë le të vijë.
    U këputnë nja tre nga qerret e tjera edhe u bashkuan me ne. Të tjerët, që të mos i bëjnë vollën Arapit, sbritnë pak më tej.
    Kaluam gardhin me ferra edhe u lëshuam arave, përmes, që të shkurtojmë udhë.
    Misri e kish bukën të njomë, qumësht jo tjatër. Edhe ish vaditur rishmë. Ku shkelmë ne mbet gjyrmr e gjallë, sikur kishin shkelur pelat e egra. Balta ish e butë fort e sikur ish bërë që të na përkëdhelë këmbët.
    Nuk këputmë gjë se e lamë kur të kthehemi (se ku t’i fshehësh ata kallëpe, kur shkon të lahesh,) vetëm Arapi, si arap që ish, mori dy kungëlleshka të njoma, për të lojtur në ujë, në vent të topit. Unë edhe Çuli këputmë ca mustaqe misri edhe rrahmë t’i ngjitëm ndënë hundë që të dukemi si burrat e çinimaçinit.
    Kishim edhe shumë gjer buzë liqerit kur u dëgjua zëri i Arapit, si ay i Bajram tellallit :
    — Një… dy… tri… mbetet i share kush hyn i fundit në ujë !
    Pa fjalë se Arapi na e kish punuar e ish një të shtënë gur përpara. Po, edhe kështu e shara ish e sharë.
    U thirrmë këmbëve sa më të mund nëpër misër, nëpër kunguj e mbi gjerdhë. E që mi gjerdhë kush mi tel kush ndënë tel, me të gulçuar e me shpirt në gojë, gjer buzë liqerit. Aty hith këmishën, hith pantallonat edhe bulldump ! Në ujë.
    Unë dhe Çuli kishim sveshur këmishët që rrugës, në vrap e sipër e hymë në ujë nër të parët. Vetëm e vetëm mos na qeshën se mbetmë të sharë ! Ca mbetnë prapa, me kockorre e gjemba në këmbë, e ca se i zuri teli e i çorri fërtel-fërtel. Durua ra në ujë me gjith këmishë, Koçomiu me gjith takije, çun i Çucit, çalë-çalë, me gjith kockorre e këmbës.
    Po puna është se nuk mbetnë të sharë.
    Ish kaqë i ngrohtë ujët, kaqë i ëmbël djelli i Korrikut dhe kaqë i math gazi e zhurma sa, përnjëmend, e harrova krejt Marinën time edhe shtëpinë pranë jazit.

    U pata nisur për në Amerikë, po ja që në liqer ish më mirë !
    — Të bëjmë luftë ! -- tha dikush.
    — Luftë ! Luftë ! -- të tjerët.
    Edhe zuri lufta.
    Me ujë, jo me zjarr si bëhet lufta e vërtetë.
    Ujë që ia hithnin shoqi-shoqit, si stërkala, në fytyrë.
    Dhe në këto stërkala lonin gjithë ngjyrat e ylberit.
    — Unë jam Karadaku !
    — Unë jam Nemci !
    — Unë jam Çinmaçini !
    Edhe, Karadak-e-Nemc-e-Çinmaçin-bashkë e sa e sa kombe të tjerë, bjerë e bot, me ujë shoku-shokut, sa nuk dukej gjer në sofat të dytë veç se shkumbë e gjallë.
    — Prite o Karadak topnë e Nemces !
    — Prite, Nemc, plumbin e Karadakut.
    — Prite ! Prite !
    Hynte pastaj me kuje e bujë të madhe si ariu i malit Moskovi, si i thesh vetes Rrapi i Xhyres, e na vinte të gjithë përpara, shkumbë për shkumbë e valë për valë, gjer sa na lëshonin sytë shkëndija ngjyrë-ngjyrë.
    Linim asohere luftën për do-një Arap a për do-një Rrapi që e kishin inatnë të fortë e dilnin të çlodheshim në anë. Shtriheshim sa gjat e gjërë, në shur.
    Pa na vërtitej kjo botë, me male, me kodra, si në motnë kur do dalë Qoftë-largu me një stomë ujë në dorë. Njëqind daulle në veshë, njëqind pela të egra mi krye e gjith kjo botë vërtitu rotull, si pa gjë të keq.
    Platiteshim pastaj, dalëngadalë, edhe dremitnjim pak.
    Kur na shtrëngojë urija, Çuli shkoj ne Teto-Vasa, që e kish aty pranë e na solli bukë e djathë. Buke çerepi, kjo, e butë si pambuku. Ha e ha gjer sa s’mbeti thërrime për be.
    Na digjej tani gryka për ujë, po, kroji ishte larg. Ngrehu tani Çili e hyrë përtej sofatit të tretë, me not të rreptë, edhe pi ujë sa të duash, se liqeri është plot. Ish pak si ngrohtë ky uji i liqerit tonë, binte era peshk e barishta, po i kulluar si ay s’ka tjatër. Edhe i ëmbël, mjaltë. Edhe i lehtë si penda, se jo me kot ish ujë i rrahur në dallgë.
    Dhe kësilloj, hyrë e dil, bjerë e ngrehu : të lodhur nga noti të kapitur nga djelli e të dërmuar nga lufta, me shkëndija në sy e daulle në vesh, ndenjmë aty gjer afër zemrës.
    E kur rrinim dyke u thekur e pjekur në shur, u dëgjua zëri i Arapit :
    — Ore, të vinë ata të katër që janë me mua.
    Hynte këtu edhe Çili edhe Çuli.
    U mblodhnë kokë-më-kokë, me bark : unë një, Çuli dy, Durua tre, Verdhaniku katër edhe Arapi pesë.
    Arapi foli :
    — Ore do tu them gjëkafshë, po është i sharë ay që rrëfen. T’a dini !
    — I sharë -- thamë ne.
    — E t’ja marrë zhaba dhisë qumështin.
    — T’ia marrë.
    — Iu mbylltë dera me kyç e katinare.
    — Iu mbylltë.
    — Mirë. Tashi u them : Kam pikasur në një vent, që s’e di asnjeri, një fole laraske. Ka njëzet vezë. Ne jemi pesë. I marrim, i ndajmë nga katër për shoq edhe i a vemë klloçkës të na nxjerrë laraska. Njëzet laraska ! I rritëm e di unë vetë ç’bëjmë pastaj.
    — I lidhëm për këmbe.
    — Lëre ti, pa të them.
    Neve na u turbullua krejt edhe ajo pak mendje që kishim kur dëgjuam për njëzet laraska.
    — Me bisht ?
    — Ke parë ti laraske pa bisht ? A, bir, a… ku je ngrysur ?
    — Mirë, në janë me bisht, i duam.
    Ne që foshnja i shëkonim laraskat mi qaramidhe e mi plepa, po as ne, as guri tonë nuk i zinte. Me kot u hidhnim dhëmbët që na ndërroheshin e u bërtisnim :
Moj laraskë,
Këmbë-kaskë…
ato gjithë majë plepit. E që atje na vështronin me përbuzje.
    Tani, njëzet laraska të vogla në duar tona !
    — Vemë ? -- pyeti Arapi
    — Vemë ! -- ne të gjithë.
    — Haj, po mos na pikasin të tjerët.
    U veshmë tinës e u mblodhem ne Luadhi.
    Na u lut Kocomiu t’a marrëm, po kush ndahej nga të katër laraskat e tija ?
    Na ra gjyrmës, gjer ne Plepi, Gagaçi edhe Ogiçi, po ne iu lëshuam me gurë edhe ata, panë ç’panë, e u këthyen.
Kaluam nëpër mezhda e gjerdhe, dyke shkundur, këtu një kumbull, aty një arrë e përtej do-një aguridhe të thartë.
    Brodhëm gjer përtej Udhës së madhe, në Ajazmë e gjer në Shpellën e lakuriqëve, po folenë nuk e gjetmë.
    — E kanë marrë të tjerët -- foli Arapi i zëmëruar.
    Edhe u betua për këtë ujë e për këtë dhé e për shpirt të të vdekurve, se do t’u punonte të njëmijë e njëqindat gjer sa t’ia japin prape laraskat, se të tijat janë.
    Me që ishim aty shkuam ndënë Gur të etheve edhe lamë shenjë të grisur nga çipet e këmishëve.
    U kthyem në Ajazmë e pimë ujë të ftohtë, sa ment e shteruam. Kaqë etje kishim !
    Pikasmë aty një mollë të verës, të brylltë, po na thirri dikush që përtej e na ra me gurë. Ju përgjegjmë e ne me gurë, po as-një mollë për be nuk muarrmë.
    Ishim të lodhur fort dhe djelli më të perënduar.
    Na digjej trupi si furrë e Xha-Ndinit, sa na ndërohej lëkura.
    Asohere mu kujtua mua edhe Çulit se u patmë nisur asaj dite për në Amerikë.
    I lamë shokët edhe u përzjemë me dhit e fshatit që ktheheshin nga mali.
    Unë e gjeta Gjesën tonë, Çuli Sarën : i zumë për qafe edhe zbritmë për në shtëpi, në mes të tufës.
Shtëpija jonë ish shkretuar krejt. Një pjesë e gurëve ishin hedhur në jaz.
    As Marina aty, as Pina aty.
    Na kishin pritur gjithë ditën e pastaj kishin hyrë nëpër shtëpi.
    E ndjemë veten fajtorë.
    Ishim të mjerë fort, sikur kishim ngrënë shprënda.
    S’di kush na pat pikasur (të jetë Gagaçi ? të jetë Kocomiu ? të jetë Laboti ?) vendin tonë ne qoshja e mullirit ku kishim fshehur thesaret.
    Vendin e gjetëm bosh…
    Kaqë gaze e kaqë mjerime, mbrënda një dite !
    Asaj ndajnate nuk guxova të dal ne kroj për të pritur     Marinën.
    Kisha turp…
    Nuk di në doli edhe ajo për të larë ato pulpat e bardha e ata sytë të shkruar.

    — Çilit iu mbytnë gjemitë me rresk -- më talli motra e madhe.
    — I është rrjepur hunda nga djelli -- foli tjatra.
    — I shkon sa t’i vijë rradha të martohet -- qeshi Nëna.
    — E mirë-mirë, ay është i martuar me kurorë.
    Dhe qeshnë të gjithë.
    Ata qeshnë e mua më vinte të qaj.
    Edhe më duket se ndjeva si me ngrohën sytë. Gëlltita lotët e tepërta edhe lashë kaqë sa të kem zhizha të ndritura e reze të arta midis syrit e zjarrit.
    Darkë nuk hëngra. Më patnë thënë nëntë herë të rri në sofër e unë prita të dhjetën.
    Po e dhjeta nuk ardhi.
    Dhe mbeta pa bukë.
    Fjeta i mjeruar edhe i penduar fort.

    Kur i kujtoj këto të gjitha sikur ndje edhe sot një gur mulliri përmbi zemër.
    Sikur e shoh Marinën me pulpa të bardha, me sy të shkruar dhe me atë trup të nxehtë, që mbante erë lule-fushe, aty ndënë atë pjergullën e krojt a ne foleja jonë e mullirit -- e më vjen të ik e të marr malet…