E dashur A (letër 16)

E dashur A,

Kur më pyet se çfarë jam duke lexuar në këtë moment, e kam të vështirë për t’u përgjigjur. Si përherë, disa njëherësh. Marr të lexoj një libër, aty flitet për të tjerë libra, e kështu si kukullat ruse, pafund. Vetëm kur më mbërthen subjekti, e lexoj librin me një frymë. Ndryshe, lexoj sipas humorit, interesit. Qëllon që nga kënaqësia që më jep libri, ta ndërpres leximin, për ta shijuar me gllënka të vogla si një verë të mirë.

Para se të më shkruaje po përktheja disa fragmente nga librat « Vetëm në një vit » dhe « Njëzet letra një miku » të vajzës së Stalinit, Svetlana Alilujevës (nuk më kujtohet se cili lexim më çoi tek këto libra). Janë botuar para shumë vitesh, por megjithatë arrita që të gjej nga një kopje. Kështu që këto ditë kam qenë me atë. I emocionuar nga sinqeriteti i saj, nga dhembja e saj për t’u ngritur mbi lidhjet e gjakut, i befasuar nga qartësia e saj në gjykimin e të atit. Askush, në atë pozicion, nuk e ka bërë një gjë të tillë. Madje as ato më poshtë. Ndoshta me përjashtim të djalit të Mehmet Shehut, Bashkimit. I vetmi në botën tonë shqiptare që nuk pranoi të mbetet « skllav apo i verbër », sipas shprehjes së Alilujevës. Një admirim për këtë grua që vdiq në Amerikë në nëntor të vitit të kaluar, në moshën 85 vjeçare, pa kërkuar asnjëherë lavdi e pasuri.

Duke jetuar një pjesë të mirë të jetës sonë nën një regjim stalinist, madje më keq, gjatë leximit, mendja më shkonte tek ata shqiptarë që vazhdojnë të mbeten skllevër të së kaluarës së tyre, e nostalgjikë të pushtetit të tyre të vogël. Madje dhe një pjesë e atyre që njohën burgjet e internimet. Që pavarësisht se ç’thuhej, e pavarësisht se ç’poste kishin, nuk ishin gjë tjetër veçse qénër në mbrojtje të Bllokut. I njoh mirë. Nga afër. Dhe këlyshërit e tyre që vazhdojnë të lehin. Që vazhdojnë të mallëngjehen për atë periudhë « aq baritore » si në vargjet e Pushkinit :

Hani bar, dele, hani,

Buaj aq të qetë !

Të shpëtoni nderin ?

S’është puna juaj, e di.

Ju therin,  ju qethin :

E tjetër gjë s’kërkoni !

Dhe pastaj këto zgjedha, këmborë, zinxhirë e hu,

Të gjitha këto, a s’janë për ju ?

Më poshtë po të dërgoj fragmentet e përkthyera. Lexim të mbarë.

Përqafime

YD

(…) Në familjen ku kam lindur, ku jam rritur, asgjë nuk ishte normale, gjithshka ishte mbytëse. Dhe vetëvrasja e nënëns sime dëshmon për pështjellimin tonë. Muret e Kremlinit përreth meje. Policia sekrete në shtëpi, në kuzhinë, në shkollë. Mbi të gjitha këto, një njeri, i zbrazur, i egërsuar, i vetmuar, që me dashje ishte shkëputur nga shokët e tij të dikurshëm, nga miqtë e tij, nga të gjithë ata ku mbështetej, në fakt, nga e gjithë bota, dhe që me disa bashkëfajtorë e kishte kthyer vendin tonë në një burg të madh, në të cilin çdo qënie e gjallë që mendonte sado pak, vritej ; një njeri i vetëm që  provokonte terrorin dhe urrejtjen e miliona njerëzve : im atë.

Ah sikur fati të kishte dashur që të lindja në shtëpinë e një këpucari të thjeshtë gjeorgjian ! Sa e lehtë dhe sa e natyrshme do të kishte qenë urrejtja për këtë tiran, partinë e tij, frazat dhe mburrjet e tij ! Kështu do të kisha parë, fare qartë, që gjërat ishin herë të bardha,  herë të zeza !

Por jo, isha bija e tij ; akoma më shumë : fëmija i preferuar.

Fëmijëria ime, adoleshenca ime, kishin rrjedhur nën ndikimin e gjithpushtetit së tij të pagabueshëm ; këtë pushtet, ata që më rrethonin, më detyronin që ta besoja. Dhe nëse shikoja pranë meje kaq drama, arrija vetëm të mendoja se ato ishin faji i një tjetri. Në njëzet e shtatë vjet kam qenë dëshmitari i shkatërrimit shpirtëror të babait tim duke parë gati çdo ditë se si e abandononte çdo gjurmë njerzore dhe se si u transformua, pak nga pak, në një monument kobzi që ai vetë ia ngrinte vetes së tij. Por brezi im ishte i shtrënguar të mendojë që ky monument ishte mishërimi i asaj çfarë ka më të bukur në idealin komunist, po, mishërimi i gjallë i tij.

Na e fusnin komunizmin në tru që kur ishim në pelena. Ne nuk qemë foshnje, por « Tetorë të vegjël », jo nxënës shkollash, por « pionierë », jo studentë, por « komsomol ». Kur e kishim kuptuar mirë atë, na pranonin në Parti. Edhe pse – si dhe shumë të tjerë – nuk bëja asgjë për Partinë, si të gjithë paguaja – kuatizacionin. Më është dashur që të votoj të gjitha vendimet e Partisë edhe kur nuk më dukeshin të drejta. Lenini ishte ikona jonë, Marksi dhe Engëlsi apostujt tanë, çdo frazë e tyre ishte fjala e Perëndisë. Dhe më e vogla fjalë e babait tim, e thënë apo e shkruar, ishte e pranuar si një zbulim i Zotit.

Kur isha e re, komunizmi për mua qe një kështjellë e pathyeshme. E pathyeshme gjithashtu ishte dhe plotfuqia e babait tim si dhe besimi në pagabueshmërinë e tij në çfarëdo rrethanë qoftë, pa përjashtim. Pastaj fillova të dyshoj që ai mund të kishte gjithmonë të drejtë ; po bindesha pak nga pak për mizorinë e tij absurde. Teoritë, dogmat e marksizëm-leninizmit, u shfrynë para syve të mi. Partia humbi aureolën e saj heroike, shkëlqimin e saj revolucionare. Dhe kur mbas vitit 1953 Partia rropatej, turpërisht dhe pa shprehsë, për t’u shkëputur nga shefi i saj, ajo s’bëri gjë tjetër veçse më bindi se kjo Parti dhe « Kulti i individit » të cilin ajo e kishte mbështetur për më shumë se njëzet vjet, nuk ishin veçse një dhe e pandarë.

Pak nga pak u qartësova, jo vetëm që babai im kishte qenë një despot dhe kishte krijuar një terror të llahtarshëm, duke dërguar drejt vdekjes miliona të pafajshëm, por që i gjithë sistemi që e kishte bërë të mundur këtë gjë, ishte krejtësisht i komprometuar. Të gjithë ata që kishin marrë pjesë në të ishin deri në fund përgjegjës. E që nuk do t’i shpëtonin asaj me të gjitha përpjekjet e tyre. Në atë moment kjo ndërtesë, themelet e së cilës ishin një gënjeshtër, u shemb fund e krye.

Kur të vijnë sytë është e pamundur që të kalosh si i verbër. Kjo qe e vërtetë, jo vetëm për mua, por dhe për të tjerët. Dhe nuk u mësova menjëherë, as me lehtësi. Madje akoma nuk jam mësuar. Brezi im nuk e njihte fare historinë e vendit të tij, të Revolucionit e të Partisë, ashtu siç kishte ndodhur në të vërtetë. Për shumë kohë na e fshehën këtë të vërtetë.

E shikoja tim atë vetëm në shtëpi, në rrethin tij familjar me të cilën ai ishte kontradiktor dhe i ndryshueshëm. Për shumë kohë, as që mund ta merrja me mend, qoftë sado pak, luftën politike për pushtetin absolut që ai bënte në gjirin e Partisë kundër shokëve të tij. Sa më shumë merrja vesh, disa herë nga burime nga më të papriturat, aq më shumë më mungonte kurajo. Isha e paralizuar nga tmerri. Kisha dëshirë që të ikja, të largohesha nga ai, sa më larg që të ishte e mundur. Po ku, nuk shikoja rrugëdalje… Ky ishte pra babai im? Pse ishte babai im, e vërteta më friksonte akoma më shumë.

(…) Isha dyzet vjeçe. Njëzet e shtatë i kisha jetuar nën një zgjedhë  tmerrësisht të rëndë. Trembëdhjetë vitet e tjera në vazhdim i kisha kaluar duke u çliruar pak nga pak. Në B.R.S.S. këto njëzet e shtatë vjet – 1926-1953 – janë quajtur nga historianët « periudha e stalinizmit » : koha e despotizmit absolut, terrorit të përgjakshëm, mjerimit ekonomik, i njërës nga luftërat më të tmerrshme, dhe e reaksionit ideologjik.

Mbas vitit 1953 i tërë vendi dalëngadalë po merrte veten, fillonte pak nga pak që të jetonte. Terrori, besonim, ishte tretur. Por ky aparat i madh ekonomik, social e politik që ishte ndërtuar gurë më gur e me durim përgjatë viteve, qëndronte i ngulur fuqishëm, jo vetëm në Parti, por dhe në ndërgjegjen e miliona njerzëve, ai aparat që kishte krijuar skllevër, apo të verbër.

Edhe pse unë vetë kisha jetuar në majë të piramidës, ku e vërteta e kishte shumë të vështirë që të zgjohej, e gjithë jeta ime ashtu si dhe ajo e kombit, ka qenë e ndarë në dy pjesë : përpara vitit 1953, dhe më pas.

(…) Në atë moment e tërë jeta e babait tim u ngrit përpara meje si një refuzim i arsyes, mirësisë, nga tërbimi i ambicies, dhe nga lënia tërësisht e vetes në duart e demonit. Sepse e kisha vënë re, se si dalëngadalë, çdo ditë e më shumë, ai po shkatërrohej nga demoni, dhe si demoni kishte vrarë ata që ishin pranë tij. E lejoi veten që të rrëshkasë, gjithnjë e më thellë në  honin e zi të gënjeshtrës, çmendurisë dhe mburrjes.

Kur shkruaja « Njëzet letrat », nuk më hiqeshin nga mendja fjalët e priftit që më kishte pagëzuar : « Mos e gjykoni babain tuaj. Ai e ka njohur tashmë Gjykimin atje lart. Gjatë kalimit në këtë botë, ai u ngrit shumë lart, nuk ka mbetur asgjë nga lavdia e tij. Zoti i nivelon të gjitha, dhe gjykon atë që nuk është e mirë. Nuk ju bie juve që ta bëni atë. Ju jeni vajza e tij. »

Dhe mundohesha që të mos e gjykoja, por vetëm të tregoja se ajo që im atë i qe dorëzuar tërë jetës, e kishte shkatërruar. Për shkak të lavdisë dhe pushtetit ai nuk kishte njohur as kënaqësi, as lumturi, por vetëm sfilitjet e një frike pa fund. Ai e kishte kthyer rrethin e tij të afërt në një shkretëtirë dhe kishte rrasur prapa mureve të verbër ata që i kishin besuar verbërisht.

Njerëzit gjykohen nga historia, nga jeta, nga Gjygji i lartë. Zoti na jep forcën që të kuptojmë e të pranojmë drejtësinë e vendimit të tij. Por askush nuk mund të më heqi të drejtën për të patur opinionin tim mbi «Epokën e Stalinizmit». Sepse ky opinion më ka kushtuar shumë shtrenjtë, ai është formuar në dhembje dhe është preçizuar në lot.

Nëpër burgje e kampe, shumë burra e gra kanë shpëtuar e mbijetuar sepse besonin në Zot, dhe e dinin që e vërteta do të triumfojë në këtë botë. Të tjerët, edhe pse të burgosur, vazhdonin të besonin që «Stalini kishte gabuar, por Partia nuk mund të ishte fajtore». Nuk i aprovoj komunistët që, të kthyer nga burgu, ruanin besimin e tyre fanatik në «kauzat e drejta të Partisë». Ku ishin këto kauza të drejta ?

Në pesëdhjetë vjet, Partia kishte munduar të shkatërronte çdo mendim të lirë në të gjithë Rusinë. E kishte reduktuar në hiç jetën intelektuale, groposur liritë që egzistonin në kohën e carëve. I kishte hequr shijen e veprimit politik miliona e miliona njerzëve duke i kthyer në të verbër që luftonin për një copë bukë.

(…) Historia e shkurtuar e P.K.B.S., e ndrequr, falsifikuar, dhe e pasuruar nga vetë babai im në vitin 1938 qe modeli i manipulimit (versioni origjinal ishte vepër e një grupi historianësh). Im atë e përdori këtë « manual » për të nxjerrë nga historia, njëherë e përgjithmonë, ata që ai kishte hasur rrugës, ata që kishin themeluar me të vërtetë Partinë dhe organizuar Revolucionin, dhe në rradhë të parë, Trockin. Ai fshiu pastaj kundërshtarët e tij, duke i quajtur « agjentë të imperializmit ». Ata që nuk kishin dalë fare jasht dhe që kishin qenë viktima të spastrimeve në vitet 1937-1938  patën të drejtën që të quhen po ashtu. Kjo ishte mënyra më e thjeshtë dhe më e sigurtë për të diskretituar njerëzit politik në sy të popullit. Historia e shkurtuar duhet të ishte kateshizmi i kombit për dhjetëvjeçarët e ardhshëm.  Prandaj im atë punoi vetë, me aq kujdes.

Në këtë histori të Partisë, rishpikur nga ai, ai u prezantua si miku besnik dhe vëlla armësh i Leninit.

(…) Revolucioni, i mbështetur tek Karl Marksi, në fund të fundit i imponojë popullit një kryq të ri, një fron të ri.

(…) Për çudinë time, dhe vetë Mikojani – ky Mikojan që më kishte dhënë për të lexuar fjalimin e Khrushovit – kishte harruar atë që më kishte thënë gjatë kongresit të XX. Në verën e vitit 1966 më ftojë bashkë me fëmijët në daçën e tij, dhe shumë herë gjatë darkës, ai më foli për babain tim me fjalë të ngrohta, me një frymë pajtimi. Kur po largoheshim, ai nxorri një pako të madhe dhe ia dha Katias duke i thënë : « Merre, është për ty… Një sixhade e vogël… Vendose në mur, në dhomën tënde… » Në shtëpi, e hapëm sixhaden : ishte im atë. Katia nuk dinte se ç’të bënte dhe u qetësua vetëm kur më pa që e mblodha sixhaden dhe e hodha. Ajo nuk e mbante tim atë për « Shefin e madh » as për gjysh. E kishim lënë të lirë që të injoronte njërin dhe tjetrin.

Shokët e armëve të tim eti e kishin të vështirë që ta harronin. Ajo që sot quhet « kulti i individit », ishte krijuar prej tyre. Së bashku ata kishin shtypur opozitën, së bashku kishin mbyllur sytë kur pushkatoheshin miqtë e tyre. Ata kishin qenë tifozët e kultit sepse ai i jepte pushtet. Ah ç’dhemje zemre t’i lëshoje këto pushtete ! Ata nuk ishin të zotët që të shkruanin historinë e Partisë, të vërtetën : ajo do t’i kishte nxjerrë lakuriq. Do t’i kishte ngrirë nga tmerri.

(..) Janë regjimet totalitare që shkaktojnë ideologjitë totalitare, dhe në këtë kuptim komunizmi nuk ndryshon fare nga fashizmi.

Forca të kësaj natyre morën pushtetin në vitin 1917. Babai im ishte instrumenti i një ideologjie. Por themelet e sistemit njëpartiak, terrorit dhe ndalimit të rreptë të të menduarit ndryshe, janë vepra të Leninit. Ai është babai i vërtetë i të gjithë asaj që Stalini më vonë do të çojë në ekstrem. Të gjitha tentativat për të zbardhur Leninin, për ta bërë atë një shenjtor, janë të padobishme : pesëdhjetë vjet histori janë aty për të na provuar të kundërtën. Stalini asgjë nuk ka zbuluar, madje asgjë nuk ka « kombinuar ». Ai ka marrë nga Lenini, si trashëgim, një regjim komunist totalitar, mishërimi ideal i të cilit u bë ai vetë : personifikimi i plotë i një pushteti pa kontrollin e popullit, i ngritur mbi zhdukjen e milionave jetëve njerëzore. Dhe ata që kishin patur forcë për të mbijetuar fizikisht ishin reduktuar në shkllevër, të ndaluar nga e drejta për të krijuar, menduar. Në këtë vend të lidhur me zinxhirë, të dënuar pothuajse me vdekje, ai krijoi versionin e tij të pseudo-socializmit. Shakaja e viteve njëzet bëhet mishërimi i vërtetë : «Mund të ndërtojmë socializmin, por nuk mund të jetojmë.» Krijimi i një bote gjys-birucë, gjys-kazermë, ja thelbi i « meritave të mëdhaja historike » të babait tim.

AGOLLI e KADARE

Dritëroi pozon. Ndjehet mirë i ulur mbi stolin përpara bezes së zezë. Është përgatitur për këtë pozë. Krehur me shumë, shumë kujdes. Asnjë fije floku nuk lëviz. Qaforja e bardhë qepur po ashtu me kujdes rreth jakës ; vetullat e ngrysura, shikim të ngrysur, duke pozuar (sipas idesë naivo-romantike) mendimtarin. Njërën shpatull më të ulët se tjetra për të formuar diagonalen që krijon dinamizëm, sipas modës së viteve 40-50. Shikon nga aparati (nga ne), por nuk të vështron plotësisht drejt e në sy. Një pjesë e vështrimit është i kthyer nga imazhi i tij. I përqëndruar në kurorën e flokëve. Asnjë lëvizje të shkujdesur që të mund të prishi krehjen, maskën (atë që dëshiron të tregojë).

Ndërsa Kadare ngjan sikur e kanë ulur me forcë përpara aparatit fotografik. Qëndron, por nuk pozon. Asnjë kënaqësi në të pozuarit. Është i thyer në objekt. Një imazh i vjedhur. Flokët e pakrehura, xhaketa e kopsitur minutën e fundit (me urdhër), pa qafore, dhe mbi të gjitha, vështrimi : një përzierje revolte, indinjimi e frike njëkohësisht. Ngjan më tëpër si fotografi e një robi lufte apo si e një të burgosuri. Kadare shikon nga aparati duke ia ngulitur sytë. Një vështrim që të gozhdon për nga intensiteti duke të kujtuar shprehjen e Barthes : « Cilido që vështron drejt e në sy është i çmendur.»

***

Pa asnjë lloj shpjegimi (cilët janë, nga janë, kur kanë dalë, etj) i tregoj këto fotografi E-së duke i thënë se çfarë ndryshimesh sheh ajo mes tyre. « Sëpari kemi të bëjme me dy epoka të ndryshme »  më përgjigjet E. « Si të ndryshme ? » e pyes unë krejt i befasuar nga komenti i saj. « Ai majtas (është fjala për Dritëroin) i përket një periudhe më të hershme, ndërsa ky djathtas (Kadareja) i një periudhe më moderne ».

I them se të dyja fotografitë i përkasin së njëjtës periudhë (vitet 60). Por këtë rradhë është ajo që befasohet. Në fakt, pa patur asnjë formacion rreth dy personazheve, vetëm duke parë fotografitë, E. i ka thënë të gjitha. Ka thënë atë që thuhej për stilin e tyre. Për t’i rënë shkurt, njëri me një stil të vjetëruar, tjetri modern.

Prandaj dhe vënia pranë e pranë e këtyre dy fotografive më kishte intriguar që kur i kisha parë rastësisht në internet. Këto fotografi librezash ushtarake, të bëra pa asnjë pretendim artistik, përveç indentitetit tregojnë dhe disa të vërteta. Dhe kjo i kthen ato (fotografitë) nga prezantuese individësh, në shenja (signes). Spontanisht mund të them se ata aty janë të ngjashëm sepse janë konform me atë që di unë për ata. Tani, 50 vjet që nga data e fotografimit.

Paradoksalisht, ai i « epokës së hershme », sipas shprehjes së E-së, quhet Dritëro (që të kujton më shumë francezin Didëro), ndërsa ai i « epokës moderne » – quhet Ismail (emër oriental që Kadare e ka vuajtur dhe vazhdon ta vuajë). Njëri përfaqësuesi i Baltës së kuqe, tjetri përfaqësuesi i qytetarisë europiane. Njëri shkrimtari i besuar i Partisë. I thjeshti e popullori, tjetri, me lakra. Moderni, borgjezi, reaksionari (një fjalor që sot tingëllon krejt absurd. Këtë e gjejmë dhe në letrën që Mehmet Shehu i dërgonte Enver Hoxhës në lidhje me poemën e Kadaresë Pashallarët e kuq, ku mes të tjerave i shkruante : « Rrënja e gabimeve të tij qëndron në mosnjohjen e ideogjisë së marksizëm-leninizmit, të vijës së partisë sonë, të luftës së klasave, gjiganteske e të pashembullt, që ka bërë dhe bën Partia. Mund të gaboj kur them se Ismail Kadareja mund të shpëtohet, por unë e kam akoma këtë bindje. » )

Duke rilexuar ketë letër po mendoja : Në cilin vend të botës për fatin e poetit vendos kryeministri dhe presidenti ?

- Alo ? E lexuat poezinë « Lulet e së keqes » të Baudelaire-it ?

- Po zoti President.

- Ç’mendim keni ?

- Mendoj se kemi të bëjmë me një poet të degjeneruar, dekadent.

- Atë mendim kam dhe unë zoti Kryeministër. 

- Domethënë… të arrestohet e të dënohet me pushkatim ?

- Varje. Familja e tij të internohet si dhe ata me të cilët ka patur lidhje.

- Si urdhëron zoti President.

E çuditshme se si, pa e njohur demokracinë, gjëra të tilla mund të duken normale !

Kjo situatë jonormale bëri që Agolli e Kadare, me dashje ose padashje, për gati 30 vjet u bënë  rapsodët e Enver Hoxhës. Propaganda komuniste u mundua që t’i niveloi si shkrimtarë. Në çdo rast përdorej shprehja « dy shkrimtarët e mëdhenj », « dy korifenjtë ». Por me rënien e diktaturës raportet ndryshuan. Kadare, vazhdon që të jetë i njohur në të gjithë botën. I nderuar me disa çmime prestigjoze, kandidat për çmim Nobel, – tjetri, krejt i panjohur.

Që nga vitet ’70 të dy banuan në qendër të Tiranës në ndërtesën e konceptuar nga arkitekti e piktori Maks Velo, i dënuar me 10 vjet burgim për agjitacion e propagandë vetëm pse kishte realizuar vepra të ndikuara nga Modigliani, Braque e Picasso.

Njëri, që në shtëpinë e tij ruante një tabllo të Maks Velos, në katin e dytë, tjetri, që kishte dhënë pëlqimin për arrestimin e Maks Velos, në të tretin.

YD

—————————————————————-

Ylli, si po kalon?
Sot pashe edhe  faqet  e fundit te blogut tend. U kenaqa duke lexuar. Vecanerisht te uroj per kendin origjinal per te trajtuar probleme te ndryshme, por edhe kujdesin dhe seriozitetin e perkthimeve.

Te fala
Dashi

BLOG-NOTES

E enjte

Një tavolinë, dy karrike të vjetra, rrethuar nga katër mështekna. Feneri i varur në njërën nga degët. Dielli nuk duket (si prozhektorët në teatër), por rrezet e tij ndriçojnë fort suprinën e tavolinës dhe konturet e karrikeve. Hijet e mështeknave zgjaten mbi tokë. Shilarësja, pak më tutje, lëkundet nga flladi. Drurët përreth akoma të zhveshur. Vetëm një kumbull zbardh nga lulet.

Vendosja (krejt e rastësishme) e objekteve si dhe ndriçimi, bëjnë që pamja para syve të duket më tepër si një dekor teatri. Këtë e shton akoma më shumë dhe mungesa e cingërrimave (« nëqoftëse në aktin e parë një pushkë është varur në mur, atëherë duhet domosdo që ajo të përdoret diku në aktin e dytë apo të tretë ». Çehov).

Pjesët e Çehovit kishin kohë që nuk viheshin në skenë. Që nga prishja e marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik. Pak nga pak, të gjithë autorët, rusë e sovjetikë, filluan që të lihen në harresë. Pos asaj, pjesët e Çehovit nuk ishin aspak revolucionare. Heronjtë e tij të lidhur aq shumë me të kaluarën (Kopshti i qershive), e që qaheshin nga jeta e tyre monotone në provincë duke thirrur « Në Moskë ! Në Moskë ! », nuk përkonin me propagandën komuniste që ndalonte çdo lloj nostalgjie për të kaluarën, dhe çdo lloj trishtimi për jetën në provincë. Në Shqipërinë socialiste « jeta lulëzonte në çdo kënd të atdheut ».

Atë mbasdite, ndryshe nga herët e tjera, profesor Esati na propozojë një lloj ushtrimi ku, pa teks dhe pa aktor, vetëm duke vendosur disa objekte mbi skenë, të bënim pak a shumë të kuptueshme se çfarë kishte ndodhur. Pra, duhej që të krijonim dy tabllo apo më saktë, dy natyra të qeta. Nuk më kujtohen hollësitë, por në « tabllonë » time të dytë, njërën nga karriket e kisha shtrirë përtokë dhe mbi tavolinë kisha shtuar një shall femëror që varej deri poshtë. Kisha dashur të krijoja një atmosferë çehoviane. I ndikuar nga librat që lexoja në atë kohë. Më kujtohet që profesor Esatit i pëlqeu ai ushtrim. Madje foli gjatë dhe i entuziazmuar.

Të pikturuarit dhe vënia në skenë kanë shumë gjëra të përbashkëta. Jemi përpara dy sipërfaqesh : së  telajos dhe hapsirës skenike. Dhe në të dyja rastet (me mjete të ndryshme) na duhet që të kompozojmë.

Koha përpara telajos apo skenës është një nga eksperiencat më të bukura. Edhe në ato pak çaste që shkëputesh, del jasht dhe bie në kontakt me « Jetën », gjithçka të duket e pavlerë, sidomos politika. Në atë pushim mes seancave, i ulur në qoshen e një kafeneje pa emër, duke thithur cigaren, hedh sytë por nuk shikon, dëgjon por nuk mban vesh. Shikon e dëgjon vetëm ngjyrat, format, zhurmët dhe zërat e « tabllove » që ke nisur të krijosh. Një lloj ekstaze. Momentet më të shijshme të një vetmie totale. (Jetojmë ashtu si dhe ëndërrojmë – vetëm. Conrad)

Pa ditur ndonjë gjë të saktë, kam përshtypjen se atë vit që krijoi katedrën e regjisurës duke qenë vetë shef katedre, Esat Oktrova dukej i lumtur. Kjo shihej nga mënyra si ecte. Hapi i qe lehtësuar dhe një buzëqeshje e lehtë i ravijëzohej në fytyrë. Ndjehej më i lirë duke mbledhur rreth vetes ato që donte : Pirro Manin për praktikën teatrale dhe Vangjush Furrxhiun për anën administrative. Petagogët e jashtëm ishin ajka e teatrit dhe kinemasë së asaj kohe : Dhimitër Anagnosti, Viktor Gjika, Kristaq Dhamo, Piro Milkani, Kujtim Çashku, Agim Zajmi, etj.

Ne ishim studentët e parë të degës së regjisurës. Tetë. Gjashtë djem e dy vajza.

Esati me Pirron kishin mbaruar për regji teatri në Bashkimin sovjetik në njërën nga shkollat me emër në të gjithë botën, i famshmi GITIS, ku vazhdonin që të jepnin mësim nxënësit e Stanislavskit (të paktën kështu thoshte legjenda). Pirro na fliste herë pas herë për studimet e tij në BS, ndërsa Esati « me njollë në biografi », nuk i zinte asnjëherë me gojë.

« Jam pa diplomë !  S’kam asnjë dokument. Kur u prishën marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik na kthyen urgjentisht në Shqipëri. Tani më kërkojnë diplomën në ministri për punën e rrogës. S’kam diplomë i thash » – dhe Pirro qeshte me zërin e tij të plotë e kumbues.

Në atë kohë ai ishte më i madhi. Kryeregjisori. Një kërkesë e tillë burokratike e zbaviste shumë. Pirro kishte lindur për të qenë regjisor teatri. Shpesh më ndodhte që t’i imagjinoja njerzit në profesione të tjera nga ato që ushtronin, Pirron nuk mund ta imagjinoja në tjetër mjeshtri. Shfaqet e Pirros nuk ishin as kinema as letërsi, por teatër. Nga kontaktet që kam patur më teatrin në Francë, jam bindur për talentin e Pirros. Të kishte qenë i lirë dhe i lidhur me atë që ndodhte në botë, sot Pirro do të ishte një regjisor me emër. Jo vetëm në Shqipëri. Mbas viteve ’90 u shkëput fare nga teatri. Frika se mos e quanin shkollë e vjetër ? Ndoshta. Por tani që shkruaj këto rreshta më duket sikur më thotë : « Edhe kjo, osht regjisurë Demnero ! Ata që besojnë në talentin tim, besojnë akoma se do të kthehem e do të realizoj një shfaqje të bukur, si dikur. Ha, ha, ha ! ».

Marrëdhëniet tona me Pirron i kalonin raportet student-profesor. Na deshi dhe e deshëm. Në një marrëdhënie respekti e konsiderate reciproke. « Si ?! (luante naivin) Nuk pini duhon në klasë ?! Është e ndalume ?! Po ju s’jeni mo studentë. Nesër do veni në skenë shfaqje », dhe nxirrte një nga paketat e tij DS (kishte gjithmonë tre) dhe na afronte nga një cigare.

Esati ishte krejt e kundërta. Ruante raportet student-profesor. Por asnjëherë i ftohtë e prepotent. Nën hijen e rëndë, fshihej një Esat i butë e delikat. Edhe pse bashkë me pallton e gjatë, kapelen republike e cigaren në buzë, ai mbante me vete hijen e njeriut me « njollë në biografi », por atë pak liri qe i lejonte posti e shfrytëzonte me zgjuarsi. Në tre vjet nuk kemi bërë asnjë mbledhje. Nuk dëshironte (me aq sa mundej) të humbte kohën e tij dhe tonën në ato rituale formale që shërbenin vetëm për të treguar prezencën e diktaturës.

« Njolla në biografi» më e tmerrshme se « njolla në mushkëri », e kishte bërë mjaft të kujdesshëm. Madje dhe në vëniet e tij skenike. Jam i bindur se natyra dhe temperamenti i tij ishte më tepër i tërhequr nga dramat intimiste të Çehovit, dhe jo nga pjesët skematike ku vetëm ulëritej për Partinë, Atdheun e fitoret socialiste.

Nuk harroj reagimin e tij në atë ushtrim të thjeshtë me shallin e hedhur përtokë.

 E mërkurë

Dje mora një mesazh nga A. D. ku më thotë se i kishte rënë në dorë libri im « Më kujtohet » dhe që për emisionin e tij Top Show ku do të flitej mbi sociologjitë e humbura, do të kishte dashur që të merrja pjesë dhe unë. I thashë se ishte e pamundur sepse ndodhesha jasht Shqipërisë. Sot më dërgon një tjetër mesazh ku më informon se kur do të transmetohej emisioni i tij dhe që në atë emision  kishte cituar librin tim.

Hera e parë që shikoja një korrektesë të tillë nga një shqiptar Shqipërie (!) Nuk e kam takuar asnjëherë, por një gjest kaq i vogël më foli shumë. Siç duket ka dhe përjashtime.

http://www.top-channel.tv/video.php?id=9755

E dashur A

A e ke dëgjuar ndonjëherë emrin e shkrimtarit Ivan Bunini ? Unë, jo. Që para disa ditësh kur mora për të lexuar librin e tij me shënime e kujtime mbi Çehovin. Aty mësova se Ivan Bunin, shkrimtar rus (1870-1953), bashkëkohës i Çehovit dhe njëkohësisht mik i tij, në vitin 1933 do të marri çmimin Nobël. Pyeta rreth meje nëse e njihnin — të gjithë ngrinin supet. (Sigurisht që nuk pyeta specialistë.) Ndërsa kur përmenda emrin e Çehovit, pa përjashtim, të gjithë e njihnin. Siç e shikon edhe marrja e çmimit Nobël nuk të bën detyrimisht të njohur. Mesa duket, çmimet, titujt e dekoratat s’bëjnë gjë tjetër veçse përkëdhelin vanitetin tonë prej vdekatarësh. Ndërsa Koha të jep të vërtetin.

I vogël kur shikoja afishet e vendosura përpara Pallatit të Kulturës :

Bethoven
Sinfonia e 9-të
Dirigjent Iks Ypsiloni, Artist i Popullit

më vinte keq për Bethovenin që lagej nga shiu e thahej nga era, pa asnjë titull pranë emrit të tij.

Ndërsa Çehovi është tjetër gjë. Dyshues për talentin dhe për vlerat e tij si shkrimtar (nga të rrallët që nuk luan me modestinë), kur fiton çmimin «Pushkin» do t’i shkruaj menjëherë mikut të tij Suvorinit: «Po e përsëris : shkrimtarët e kategorisë së dytë, së tretë e së katërt, duhet të më ngrejnë një statujë, ose të paktën të më dhurojnë një çibuk prej argjendi ; kam hapur për ata udhën e lavdisë. Për momentin, kjo është e vetmja meritë e imja, sepse gjithëçka që shkruaj, për këtë mora dhe çmimin, nuk do të jetojë më shumë se dhjetë vjet në kujtesën e njerzëve.» Ndoshta edhe për këtë e duam Çehovin.

Edhe pse kam lexuar shumë rreth tij, librin e Buninit e këndova me ëndje. Mes të tjerash ai tregon se si Çehovit iu desh një orë për të zgjedhur pantallonat që i shkonin më mirë para se të takohej me Tolstoin. « Sinqerisht, ai më shtie frikën thoshte duke qeshur, e dukej i kënaqur që kishte frikë. » Disa ditë mbas takimit, Çehovi i rrëfen : « Në momentin që u ngrita për tu larguar, ai më mbajti nga dora dhe më tha : “Më përqafo.” Duke më përqafuar, papritur më murmurit pranë veshit me një zë dihatës prej plaku : “Nuk mund t’i duroj pjesët tuaja. Shekspiri shkruante si një derr, po ju, akoma më keq!» Kjo e zbavit shumë Çehovit.

Aty mësova për fatin e Lidia Avilovës. Të kujtohet Lidia Avilova ? Të kam folur për atë në një nga ato mbrëmjet kur takoheshim fshehurazi në rrugën e Elbasanit (më del para syve hëna që shfaqej mes degëve të aheve). Sapo kisha mbaruar së lexuari librin e saj «Çehovi në jetën time». Të fola për historinë e dashurisë së tyre. (E çuditshme, në njërën nga letrat e tua ti më flet për atë mbrëmje.)

Nga historia e Lidias me Çehovin më ka mbetur në mendje takimet e tyre të dështuara për arsye nga më të ndryshmet dhe një ballo me maska organizuar në Teatrin e Suvorinit. Edhe pse të maskuar, ato arrijnë që ta njohin njëri-tjetrin. Çehovi e fton në një llozhë të zbrazur ku i shpreh dashurinë dhe i afron një gotë shampanjë. Një vit më parë ajo i kishte dërguar atij, pa vënë emrin e saj, një medalion ku qe gdhendur një frazë e marrë nga tregimet e Çehovit : «Nëqoftëse një ditë të duhet jeta ime, eja dhe merre.» Gjithmonë të maskuar, ai i lutet Lidias që të asistojë në premierën e pjesës «Pulëbardhat » dhe i afirmon se do t’i përgjigjet që nga skena. Mbas disa muajsh Lidia shkon që të shikojë premierën, atë premierë që do të jetë një katastrofë. Në aktin e III-të, Nina, personazhi i dramës, shfaqet për t’i dhënë lamtumirën Trigorinit dhe i dhuron një medalje ku është gdhendur : faqja 121, rreshti 11 e 12. Në po atë faqe dhe në po ato rreshta të librit të Lidia Avilovës qe shkruar : «nuk është mirë që vajzat e reja të frekuentojnë ballot me maska».

A e ka njohur Çehovi dashurinë e vërtetë ? Po, përgjigjet Bunini në librin e tij. Ajo ka qenë : Lidia Avilova. Shkrimtare, ajo ishte grua e martuar dhe kishte tre fëmijë. Çehovi preferon më tepër që t’i japë fund kësaj marrëdhënie sesa ta shkëpusë nga familja e saj. Në lidhje me takimin e tyre të parë, në librin e saj «Çehovi në jetën time», Lidia shkruan : « Ndonjëherë është e vështirë që të shpjegosh apo thjeshtë të kapësh atë që ka ndodhur. Në fund, asgjë nuk ndodhi. Ne u vështruam sy më sy, kaq. Por kjo është shumë. Pata përshtypjen se një fishekzjarr u ndez në shpirtin tim dhe fluturoi me një ndriçim verbues e të hareshëm. E ndjeva se e njëjta gjë i kishte ndodhur dhe Anton Pavloviçit dhe ne u pamë të befasuar dhe të lumtur.» Në vitin 1904, disa muaj para se të vdesë, Çehovi do t’i dërgojë një letër Lidias ku i kërkon që të jetë e lumtur dhe të mos e konsiderojë jetën në mënyrë të komplikuar. « E pastaj, kjo jetë nga e cila s’dimë asgjë, a i meriton ajo të gjitha këto kokëçarje që lodhin trutë e mjerë rusë ?».

Por Çehovi nuk mund ta imagjinonte se dymbëdhjetë vjet më vonë Rusia do të tronditej nga pushteti i sovjetëve dhe një pjesë e rusëve, mes tyre, dhe ajo Lidia Avilona, fajtore vetëm pse vinte nga një familje aristokrate, do të jetonin ferrin. Ja se çfarë i shkruan ajo Ivan Buninit, i larguar tashmë nga Rusia Sovjetike. Për të mos u kthyer kurrë.

22 dhjetor 1922

Letra juaj më shkaktojë atë dhembje të çuditshme që tek mua, për fat të keq, i zë vendin çdo ndjenje gëzimi. Por kjo dhembje më bëhet e këndshme dhe për këtë ju jam shumë mirënjohëse. Jam mësuar tashmë me privime të çdo lloji, me mungesën e parave, por sidoqoftë mos u hidhëroni për mua. Vetë kjo korrespondencë me ju tani ështe një lumturi e madhe ! Nuk mund të them se revolucioni më solli shumë mbarësi. Përkundrazi. Për katër vjet rradhazi kam jetuar e mbyllur në të njejtin apartament — po ta quajmë atë mbyllje, se sigurisht që dilja jasht, por nuk i kapërceja asnjëherë pazarin e Smolensk-it dhe rrugët përreth. Ngaqë nuk kishim asgjë për të mbajtur frymën dhe kishim uri, kur m’u dha rasti, vendosa që të shkoj çdo ditë në pazar për të shitur vjetërsirat që nuk m’i kishin vjedhur akoma. Rrobat shiteshin mirë ; vishja disa funde dhe këmisha njëherësh dhe zija vend mes shitësve të tjerë, duke fituar kështu bukën e gojës për vete dhe për djemtë e mi. Të haje një copë bukë të zezë sa për të zënë frymën, ah çfarë ëndrre ! Por kjo ishte një punë me rrezik dhe disa herë i kam shpëtuar për pak policëve dhe arrestimeve në masë! Megjithatë, ato orë që kaloja në pazar nuk ishin fare pa interes, sidomos gjatë verës kur nuk kishim nevojë për tu mbrojtur nga të ftohtit. Na quanin «sektori borgjes» apo «sektori aristokrat» meqë shitësit qenë ish-pronarë të dalë nga shtresat e larta të shoqërisë, ajka e Moskës, si të thuash. Flisnim frengjisht mes nesh, të lumtur që mund ta praktikonim këtë gjuhë. Në verë dielli digjte fort, por ndryshe nga ç’mund të pandehni, kjo ndihmonte tregtizën time ! Qepja çanta të vogla, qese duhani, kravata dhe në përgjithësi punët shkonin mirë. Të dehur nga një hyrje e menjëhershme e parasë, blerësit vërshonin : ushtarë e fshatarë që vinin nga fshatrat përreth ku jetonin me prodhimet e kopshteve të tyre ; ata gllabëronin gjithëçka që kishin dëshirë — roba, bizhuteri, argjentari, por më shumë perdet. Që prej një viti pazari ndryshoi tërësisht, u ndalua shitja në rrugë, duhej që të pajiseshe me një flete-leje, të paguaje një taksë, dhe pastaj gjërat e vjetra nuk pëlqehen më, sepse tani, për spekullatorët e pasuruar janë hapur magazina me sende « të reja »; fshati, i mbytur nga zija e bukës që prej dy vjetësh, nuk mund të blejë asgjë. Tani e di mirë se çdo të thotë uri ! Mund të kujtoni se ka qenë e lehtë për të jetuar? Gaboheni ! Duhej që t’i përvisheshe punës e të ndërtoje një strategji për të mbijetuar, dhe po të mos i kisha shënuar deri në detaje e me përpikëri të gjitha vuajtjet e mia të asaj kohë, sot do ta kisha të vështirë të besoja se i kam jetuar ato me të vërtetë. Jo vetëm që kishim uri, por dhe ftohtë gjithashtu. Në dimër termometri nuk është ngjitur asnjëherë më shumë se 4 gradë ; në mëngjes bënte 0 gradë, disa herë edhe më ftohtë. Ishte e pamundur që të ngroheshe ; drutë ishin me numër ; as çaj, as kafe ; pinim lëng karrote të pjekur. Ah, sa e neveritshme ! Më në fund zura shtratin dhe vendosa që të shkoj tek mjeku. Ah, për të më ulur ethet që po më brenin, sa do të kisha dashur që të më jepnin një dozë kinine njëherë e përgjithmonë, t’i bleja ato njëherë e mirë pa qenë e detyruar që të shkoj dy herë në ditë në farmaci për të kërkuar dozën e vogël të pudrës ! Përveç kësaj, mjeku deklaroi se isha prekur nga turbekulozi, se duhej që të ushqehesha mirë, të qëndroja shtrirë, të shmangia daljet sepse për më tepër kisha dhe një hipertrofi të zemrës si dhe një anemi të theksuar. Për fat të mirë, në atë moment, djemtë e mi arritën të fitonin aq para sa të mund të ndërpres tregëtinë time ; kishte ardhur koha, se dhe stoku i « mallrave » ishte mbaruar dhe kisha filluar të shisja dhe gjërat që na nevojiteshin. Nuk e di në mundet të imagjinoni veprimet e një lloji shumë të vecantë që ritmonin jetën tonë ; kontrollet, ndarja e sipërfaqes së banueshme me të tjerët, arrestimet (kur arrestuan djalin e madh, sa s’desh u çmenda). Por në mënyre paradoksale telashet e vogla janë më të rënda se ato të mëdhatë. Sepse të mëdhatë ndodhin më rrallë, ato mobilizojnë më shumë energji, ato e zgjojnë atë. Ato janë goditje, dhe jo si këto telashe që ju brejnë e kundër së cilave asgjë nuk mund të bëni. Këto telashe të vogla ishin aq të shumta sa është e vështirë të ndërtosh një listë ; kanalizimet që çaheshin nga ngrica, sobat e gjetura rastësisht që më tepër lëshonin tym, këllirë, blozë, lagështirë ; mijtë mbi tavolinë, në krevate e deri në xhepat e rrobave ; mushkonjat i merrnim në zyrat e shtetit të vendosura në apartamente të rekuizuara, të ngrohura mirë, por që liheshin të zinin myk nga pislliku. Tani kam përshtypjen që e gjitha kjo ishte e durueshme. Nëse kishte diçka të mirë në këtë mënyrë egzistence, ajo ishte mundësia për të menduar, të mendoje gjatë gjithë ditës. Djemtë e mi dilnin, ktheheshin ; ata kishin jetën e tyre, punën e tyre. Sa për mua, unë rrija me mendimet e mija. Gjatë kohës që mbaja rradhën diku, ëndërroja që me të rënë mbrëmja të ulesha e të shkruaja për të vendosur pak rregull në kaosin që kishte pushtuar shpirtin tim. Shpirti im, e ndjeja që ishte akoma gjallë ! Më vonë u gjenda në një sanatorium ku më ngritën në këmbë falë një trajtimi mjaft të thjeshtë : haja mirë dhe nuk qëndroja në të ftohtë e në lagështirë.

Bash në këtë kohë u inaguarua Politika e Re Ekonomike. U vendosën gardhet që kishim djegur, dritaret, dhe mbi të gjitha u pa të shfaqeshin dyqanet. Hyra në një dyqan anglez, në urën e Ferranit, për të blerë diçka që ëndërroja : një çark mijsh ( i kapja me dorë). Nuk po i besoja syve ! Atë që e kisha menduar të vdekur, ishte ringjallur. Se si të dukej ! Dyqanet megjithatë nuk ishin të furnizuara mirë ; në atë dyqan anglez, për shembull, ishte e vështirë që të gjeje një pjatë të vetme pa qenë e çalltuar apo e krisur. Bleva tre çarqe mijsh ! Pikërisht rreth asaj kohe ndjeva një nevojë të domosdoshme për të parë vajzën, Ninoshkën time, për të cilën nuk kisha asnjë lajm që prej një viti e gjysmë ; madje nuk e dija nëse ishte akoma gjallë. Një nga miqtë e mi që nisej jasht shtetit më premtoi që do ta kërkonte ; më në fund ai e gjeti dhe unë munda t’i shkruaj. Dhëndri im me anë të një letre më la të kuptoj se duhej të shkoja urgjentisht edhe sikur të nisesha këmbadorasi. Në atë kohë ata qenë vendosur në Serbi ku ishte e pamundur që të shkoja. Për fat të mirë u larguan për në Çekosllovaki, ç’ka lehtësoi përpjekjet e mia. U nisa sëbashku me motrën. Dhe tani jam shumë e zënë me Ninën time të mjerë dhe me nipin tim tre vjeçar. Mezi gjej një apo dy orë të lira në darkë, por edhe ato kur s’ka të ftuar. Kam veçse një dëshirë : të lexoj e të shkruaj. Një uri të madhe për libra e për gazeta. Siç e shihni edhe vete, egzistenca ime s’ka asgjë me të vërtetë interesante; e megjithatë kam shkruar jashtëzakonisht që nga fillimi i revolucionit ; besoj se në jetën time nuk kam medituar aq shumë sa përgjatë këtyre viteve të vetmisë. Një gëlim i tillë mendimesh lë pa dyshim gjurmë në personalitet , dhe a e dini se cila ka qenë pasoja direkte e gjithë kësaj ngopje ? Edhe une vete jam befasuar : asnjë çudi kudo që ndodhem. Këtu takoj shumë emigrantë, janë njerëz të shtresës sime e megjithatë nuk ndjej asgjë të përbashkët me ata.

Letra ime u bë e gjatë tashmë, prandaj është më mirë që të mos e ngas përsëri këtë subjekt. Kam parë disa herë Juli Alekseijeviçin*. M’u duk mjaft i plakur dhe i dobësuar. Kemi bërë sëbashku disa shëtije dhe kemi folur për ju.

E juaja L. Avilova

Nina është e paralizuar pjesërisht. Fytyra e saj është një maskë pa shprehje; mezi arrin që të luaj pak krahun, por ecën dhe e ka ruajtur gjithë mëndjemprehtësinë e saj.

*Vëllai i Ivan Buninit

Rizbulimi i Nasradin Hoxhës

Duke parë botimet e fundit në librari, më tërheq vëmendjen një libër që mban titullin Sublimes paroles et idioties de Nasr Eddin Hodja (Fjalë sublime e idiotësi të Nasradin Hoxhës). Nuk e di nëse sot në Shqipëri tregohen akoma historitë e Nasradin Hoxhës, por në fëmijërinë time ato gjallëronin netët e gjata të dimrit. Nuk ishin të programuara si programet e kanaleve televizive, por shfaqeshin papritur në mes të bisedës. « Ah, – hidhej dikush – kjo që po më tregon ti është si ajo puna me Nasradinin! » Dhe historitë fillonin duke zgjuar njëra-tjetrën deri në zbrasjen e plotë të « arshivave ». Të njejtat histori mund t’i kem dëgjuar disa herë dhe çdo herë i dëgjoja i mrekulluar sepse varej nga konteksti si dhe nga personi që i tregonte.

Më kanë pëlqyer përherë njerzit që dinë të tregojnë. Me të drejtë Umberto Eco thotë se të treguarit është një nevojë fiziologjike. Kohët moderne nuk kanë arritur akoma që të zbehin magjinë e shprehjes « Na ishte njëhere… »

Kur isha i vogël, ajo që më intrigonte tek personazhi i Nasradinit qe mbiemri i tij. Ai kishte të njejtin mbiemër si dhe xhaxhi Enver. Si ishte e mundur që një kushëri i xhaxhi Enverit të ishte « karagjoz », dhe jo vetem aq, por herë pas here të tregonte dhe histori me fjalë të pista ? Por e mblidhja menjëhere veten; kushëriri i xhaxhi Enverit kishte jetuar para Çlirimit. Në atë kohë njerzit flisnin dhe fjalë të pista. ( Çdo ditë punohej për të krijuar bindjen se gjithçka e mirë kishte filluar « mbas Çlirimit »). E çuditshme kur mendon se deri ku mund të arrijë forca e propagandës! Madje në atë kohë më ka qëlluar të dëgjoj të rritur që thonin se Enver Hoxha nuk shkonte në nevojtore. Ata nuk mund ta imagjinonin se ai mund të dhjeste si gjithë të tjerët. (Gjynah që Nastradini kishte vdekur para Çlirimit !)

Me vonë do të merrja vesh që Nasradin Hoxha ishte një personazh turk dhe që nuk kishte asnjë lidhje me xhaxhi Enverin.

I rritur do të më ndodhte që të tregoja histori me Nasradinin, por nuk jam interesuar asnjëherë të di më shumë mbi këtë personazh, historitë e tij mjaftonin, deri para ca ditësh kur nisa të lexoj parathënien e librit Sublimes paroles et idioties de Nasr Eddin Hodja. Dhe aty marr vesh se :

Nasradin Hoxha ka qenë me origjinë nga Anatolia e Turqisë. Mendohet që të ketë lindur rreth vitit 1209 dhe vdekur më 1284 në Akshehir, mendohet gjithashtu që të ketë studiuar teologji në qytetin e Konja-s dhe që më vonë të ketë ushtruar profesione të ndryshme si : gjykatës, muezin, mësues e predikues ambulant. Mendohet… Por ai është gjithashtu i njohur në Azinë e vogël, Azinë qëndrore (nga Armenia në Mongoli), në vendet Arabe, në disa pjesë të Europës, si dhe në të gjitha vendet ballkanike. Është aq i njohur, sa banorët e Kretës, pa jua bërë syri tërr, pretendojnë se Anastratin ka lindur në ishullin e tyre.

Po në këtë parathënie mësoj se Unesco e kishte shpallur vitin 1996, Viti i Nasradin Hoxhës. Me këtë rast është botuar përmbledhja « Nasradin Hoxha » i autorit P. N. Boratav, frut i një pune dyzet vjeçare. Një botim i përkthyer në disa gjuhë të huaja. Dhe se historitë e Nasradinit janë botuar për herë të parë në Paris në vitin 1876.

Në librin që po lexoj në frengjisht përkthyesi ka lënë të papërkthyera fjalë të tilla si : xhybe, shallvare, çajhane, etj. Për mua që vij nga një vend që ndodhet mes Lindjes e Perëndimit, këto fjalë, jo vetëm që më janë të njohura, por më sjellin menjëhere parasysh objektet dhe atmosferën që ato përcjellin.

Aty ka më shumë se 600 histori. Nga ato që kam lexuar do të veçoja historitë e më poshtëme :

Gjithë pasditen Nastradini e kalon duke shëtitur me dy nga paria e qytetit, imamin dhe kadiun, dhe vjen ora për t’u ndarë.
- Ti je me të vertetë njeri i çuditshëm, i thotë fetari. Herë-herë dukesh si një batakçi gati për të vjedhur e për të mashtruar cilindo, pas pak, sikur kemi të bëjmë me një budalla.
- Hajde, Nasradin, tregohu i sinqertë, vazhdon gjykatësi, na thuaj kush je ti në realitet ; një batakçi apo një budalla ?
- Kjo varet, i përgjigjet Hoxha, por ajo që mund t’ju them, të dashur miq, është se në këte moment ndodhem në mes të të dyve.

***

Nasradini i bie rreth e qark qytetit i veshur këmbë e kokë me të zeza.
- Për cilin mban zi ? e pyesin njerzit. S’kemi dëgjuar që të ketë ndodhur ndonjë vdekje…
- Mbaj zi për veten time, sepse mbas vdekjes sime s’do të mundem që të përfitoj.

***

Nasradini gjen përtokë një pasqyrë. E merr, shikohet dhe i duket vetja i shëmtuar. Gjithë inat e hedh pasqyrën tutje duke bërtitur : « Hiqmu nga sytë ! Tani po e kuptoj pse të kanë hedhur! »

YD

Nostalgjia e humbjes

Nga Alket Çani (Gazeta Panorama, 9 tetor 2011)

Nëse ka një libër, në letërsinë shqipe, që ka fotografuar në mënyrën më të përimët e të kulluar portretin e vërtetë të një epoke, ky është padyshim libri “Më kujtohet” i Ylli Demnerit. I ngjan ai më tepër një albumi fotografik që nuk flet me gjuhën e imazhit, por të fjalëve, ku janë renditur në mënyrë të natyrshme e pa rend kronologjik, çaste të fokusuara nga kujtesa, në formë fragmentesh. Këto fragmente, që në pamje të parë duken si pa lidhje me njëri-tjetrin, formojnë, në të vërtetë, një unitet të brendshëm mjaft koherent, i cili krijohet nga vetë lënda e librit e shtrirë në një kohë dhe hapësirë të përcaktuar, stili dhe procedetë e rrëfimit, duke e bërë “Më kujtohet” një libër të pazakontë dhe krejt të veçantë në letërsinë shqipe të deritanishme.

Në parathënien e librit, autori thotë, ndër të tjera, se ideja për këtë libër i ka ardhur në mendje pasi ka lexuar librin Je me souviens (Më kujtohet) të autorit francez Georges Perec. Nga ana e tij, edhe Perec për përmbledhjen e vet u frymëzua nga një tjetër libër me të njëjtin titull, por kësaj here në anglisht, I remember, i piktorit amerikan Joe Brainard. Të dy këta autorë, që do mund t’i cilësonim si pararendësit e Demnerit, kanë shkruar kujtimet e jetës së tyre në vendin te tyre. “Ky shënim i vogël i Perec-ut, vazhdon Demneri, ma hoqi kompleksin e kopjuesit. Jo vetëm kaq, por kjo mënyrë të kujtuari e së kaluarës kolektive shpëtoi nga autobiografia e mirëfilltë – që në rastin tim nuk do të kishte ndonjë interes -, dhe njëkohësisht më shmangu nga dëshira për të krijuar një portret simpatik për veten, siç ndodh në librat me kujtime”.

Pra, kemi të bëjmë me një vepër sa personale aq edhe të depersonalizuar, e madje të çinteresuar, karakteristikë kjo që është ndoshta nga më të rëndësishmet për suksesin e librit. Ashtu sikundër një nga vlerat e tij më të çmuara është fakti që Demneri ka shkruar një libër të hapur, në kuptimin që gjithkush mund të shtojë, sipas këtij modeli, kujtimet e tij, e, për rrjedhojë, kujtimet e përbashkëta të një epoke.

*

Të gjithë ata që kanë kaluar një pjesë të jetës së tyre, ose të paktën fëmijërinë, përpara viteve nëntëdhjetë tek ne, nuk mund ta lexojnë këtë libër pa gjetur atje vetveten, fëmijërinë dhe rininë, ngjyrat dhe ngjarjet, gjestet dhe aromat, historitë dhe humorin, gjuhën dhe objektet e kohës, shkurt, jetën tonë të kaluar, të përbashkët e pothuajse të njëtrajtshme, e cila tashmë ka humbur, por nuk është harruar. Libri i Demnerit na ndihmon ta rikujtojmë atë, përpara se t’ia zerë vendin një tjetër epokë e mëpasme, si, fjala vjen, kjo e sotmja, me tiparet dhe njëtrajtshmërinë e saj.

Shoqëria e çdo epoke krijon mënyrat e saj të jetesës, normat dhe zakonet, shijet dhe idealet, gjykimet dhe qëndrimet, shkurt, një konceptim të caktuar të botës, të cilin e manifeston nëpërmjet produktesh. Në njëfarë kuptimi, njerëzit bëhen viktimat e asaj që prodhojnë vetë. Çfarëdolloj aspekti që të ketë, ideologjik, industrial, utopik, virtual, vjen një çast kur ky produkt ushtron tiraninë e vet të pashmangshme mbi shoqërinë që e ka prodhuar. Kur kjo tirani mbërrin në pikën e saj kulmore, njerëzit nisin përpjekjet për të shpëtuar prej saj. Është koha kur ata ngrejnë pikëpyetje dhe vënë në dyshim gjëra. Por jo për shumë kohë. Sepse është shumë e vështirë e pothuajse e pamundur të mos prodhosh, e të mos prodhosh gjithnjë e më tepër. Produkte të reja – tirani e re. Kjo ndërkohë midis dy tiranish është periudha më e bukur në jetën e një shoqërie. Është një formë e thellë e revoltës së saj të heshtur.

Është, pak a shumë, kjo situatë që përshkruan si në mënyrë të pavetëdijshme libri “Më kujtohet”. Këto kujtime, ose më saktë fragmente kujtimesh, – sepse të duken si episodet e mbetura nga një tërësi, pjesa thelbësore e së cilës ka humbur – ringjallin pikërisht humbjen e asaj ndërkohe dhe kjo humbje shkakton nostalgji. Nga kjo pikëpamje, tekstet e këtij libri ngjajnë si haiku. (“Më kujtohet një qershi e lulëzuar. E vetme. Në një fushë të vogël mbuluar me bar të lartë.”) Ose si fotografi. Tipari themelor i tyre është ngulitja e një çasti ikanak, të pakthyeshëm, e diçkaje që është e destinuar të humbasë njëherë e përgjithmonë. Me kujtimin e këtyre episodeve në këtë libër, autori ka kryer një akt të thellë përsiatjeje të brendshme dhe është vënë në rolin e pazëvendësueshëm të dëshmitarit objektiv të një kohe dhe një bote.

*

Duke folur për Mallarmé-në, Paul Valéry thoshte se kur distancohesh nga bota, vihesh në kushtet e të kuptuarit të botës. Në këtë kontekst, autori i librit “Më kujtohet” e ka marrë tashmë largësinë e duhur që nostalgjinë e viseve fizike dhe shpirtërore të fëmijërisë ta shndërrojë në një fakt estetik. Ai ka shkruar një libër të mrekullueshëm, fryt i një vëzhgimi të hollë, i një sondimi të thellë të kujtesës dhe i një pritjeje të gjatë. Dhe ka pikturuar, si peizazhistët e Linjdes së Largët, lidhjen dinamike që krijohet midis njerëzve të një epoke dhe universit të tyre.   

 Në shekullin XVI, poeti japonez Satomura Shoha kërkonte një penel, që të mund të pikturonte lulet e kumbullës, bashkë me aromën e tyre. Na duket se me këtë libër, Ylli Demneri e ka gjetur penelin. Ky libër është i të gjithëve. Ne të gjithë jemi ky libër.

Paris, tetor 2011

Librin  Më kujtohet mund ta gjeni në Tiranë :

Në librarinë Adrion (Pallati i Kulturës), në librarinë E për7shme, rruga Jul Variboba, si dhe në librarinë  numër 77 në rrugën Fortuzi.

CARACAT

 

Kur ngrita kokën, vura re kokrrat e zeza, të vogla si saçme. Shtyva syzet mbi hundë me gishtin tregues (pamja u qartësua) dhe mes degëve të zhveshura, disa gjethe të zverdhura aty-këtu, dallova caracat. Ndalova dhe i vëzhgova për disa çaste. Kisha kaluar me dhjetra herë poshtë tyre, por asnjëherë nuk i kisha kushtuar vëmendje. Aq më tepër që nuk mund të imagjinoja që në qendër të Parisit, përpara Théâtre du Châtelet dhe përpara Théâtre Sarah Bernhardt (që ndodhet përballë), të kishin mbjellur caraca !

Ik, mër carac ! – shfrynte im atë kur nxehej. Që do të thoshte : i papjekur, pa tru, pa brumë, fyçkë, aguridhe, njeri kot, gdhë… dhe të gjitha këto të mbledhura në një kokërr të vogël që (edhe pse pa mish) i mishëronte ato epitete më së miri. Fyçkë – lëkura e thatë dhe e hollë që çahej kur kokrrat ishin të pjekura (vështirë që të thuash « të pjekura » për një frut si caraci). Pa brumë – ku mund të gjeje frut më të rreshkur ? më të tharë ? Gdhë – bërthama e fortë që zinte të gjithë vendin. Kur i blija tek fshataret, të futura në një kaush të hollë (me qëllim që të nxinte sa më pak), mbetesha gjithmonë i zhgënjyer nga mungesa e « mishit », por çdo herë më pëlqente shija e tyre. Shija e asaj shtrese të hollë, ngjitur me bërthamën që e gërvishtja me dhëmbë nga të gjitha anët.

I thatë, i vogël, i zi, as në folklor nuk zihej në gojë për të mirë, madje nuk përmendej fare, caraci. Përmendeshin rrapet (i famshëmi rrap në Mashkullorë), përmendeshin lisat (i giatë si lisi n’mal), selvitë (shtatin si selvi), mollët (moj e bukura si mollë), ftonjtë (gjinjtë e tua si ftua), pjeshkët (faqet si pjeshkë), qershitë (mi ke buzët si qershi), po caracat, jo.

Po bëheshin njëzet e tre vjet që jetoja në Francë dhe nuk më kishte rastisur asnjëherë që ta përdorja apo ta dëgjoja këtë fjalë. Madje nuk e dija fare si i thonin në frengjisht.

Hap fjalorin dhe mësoj se i thonë micocoulier, e që shqiptohet mikokulié (edhe në frengjisht nuk tingëllon serioz). Pyes rreth meje : askush nuk është i zoti të më thotë se çfarë është një micocoulier. Ndërsa për mua fjala carac është e mbushur me konotacione që vetëm unë mund t’i shijoj. Një fjalë që kishte qëndruar e fjetur diku në një qoshe të kujtesës sime përgjatë gjithë këtyre moteve emigrim.

Vitet 90. Rue du Départ. Para se të ulemi për të pirë një kafe, A. Dino, që nuk e kishte parë Shqipërinë që nga nëntori i vitit 1944, më thotë se kishte dëshirë të blinte një shalqi. Po ku ta çoj të gjithin, unë jam fillikat ? Merr vetëm një llokëm, i them unë. Si ?!! Si the more ?! Një llokëm ?!! Boo ! Boo ! Bo! (dhe i binte ballit me pëllëmbë)… 45 vjet që nuk e kisha dëgjuar këtë fjalë ! Një llokëm…

E gjithë qënia e tij u trand. U gjallërua. Filloi të më fliste për të atin, për pazarin e Tiranës, për fëmijërinë e tij në Gjirokastër. Unë që e shqiptova, ose më saktë, që e lëshova atë fjalë në mënyrë të natyrshme, pa asnjë ngarkesë emocionale, mbeta i befasuar nga reagimi i Dinos. Dhe nuk më shkoi ndërmend për asnjë çast, se do të vinte një ditë, që dhe unë të reagoja po ashtu, vetëm nga rizbulimi i një fjale : mure qerpiçi, kalldrëm, pemët buzë trotuarit të lyera me gëlqere, dielli i drekës kur dilja nga shkolla, karrocieri në këmbë mbi karrocën me dy rrota duke rrahur me kamzhik kalin, kokrra e caracës mbetur në fund të kaushit, o ba, asnji nuk kishte marrë notë të mirë. – Ik, mër carac !…

YD

 

 

 

Intervistë me George Steiner

 

Europa po jeton një krizë të thellë. Sipas mendimit tuaj, a është i mundur shkatërrimi i saj?

Në gjendjen e saj akutale, është i mundur. Por, në një mënyrë apo një tjetër, do t’ia dalim mbanë. Ironia, është që Gjermania do të dominojë përsëri. Le të prapsemi pak. Mes muajit gusht 1914 dhe muajit maj 1945, Europa, nga Madridi në Moskë, nga Kopenhaga në Palermë, ka humbur 80 million qënien njerzore në luftrat, internimet, kampet e vdekjes, zitë e bukës, bombardimet. Mrekullia, ajo ka mbijetuar. Por ringjallja e saj nuk ka qenë veçse e pjesshëme. Europa kalon sot një krizë dramatike ; ajo është duke sakrifikuar një brez, brezin e ri, i cili nuk beson në të ardhmen. Kur isha i ri kishte lloj-lloj shpresash : komunizmi, e çfarë shprese ! Fashizmi, që është gjithashtu një shpresë, por që nuk duhet të gabohesh. Egzistonte, po ashtu, për çifutët, sionozmi. E plot, e plot… Të gjitha këto nuk i kemi më. Gjatë rinisë, po nuk u mbajte nga një shpresë, qoftë dhe e rremë, çfarë mbetet ? Asgjë. Ëndrra e madhe mesianike socialiste përfundojë ke gulagu dhe François Hollande – e marr emrin e tij si simbol, nuk kritikoj personin e tij. Fashizmi u zhyt në tmerr. Shteti izraelit, domosdoshmërisht që duhet të mbijetojë, por nacionalizmi i tij është një tragjedi, thellësisht e kundërt me mençurinë çifute, që është kosmopolite. Unë vetë dua që të jem një endacak. Jetoj sipas devizës të Baal Shem Tov, rabin i madh i shekullit të XVIII–të : « E vërteta është gjithmonë në ekzil. »

Po mondializimi a e favorizon këtë endje ?

Nuk ka patur asnjëherë një mbyllje të tillë gjeografike. Kur linim Anglinë, mund të shkonim në Australi, në Indi, në Kanada ; sot nuk ka më të drejtë pune. Planeti po mbyllet. Çdo natë qindra vetë përpiqen që të kapin Europën që nga Magrebi. Planeti është në lëvizje, po drejt çfarë gjëje ? I tmerrshëm është sot fati i emigrantëve. Më nderuan në Gjermani me një fjalim që mbajta përpara qeverisë. E mbylla me këto fjalë : «  Zonja e Zotërinj, tani të gjitha yjet po bëhen të verdhë. »

Me gjithë këto, a ndjeheni ju europian ?

Europa mbetet vendi i masakrës, i pakuptushmërisë, po gjithashtu i kulturave që dua. I kam borxh gjithshka dhe dua të jem aty ku janë të vdekurit e mi. Dua të qëndroj jo larg Shoah-s, atje ku mund të flas katër gjuhët e mia. Kjo është qetësia ime madhe, lumturia ime, kënaqësia ime. E kam mësuar italishten pas anglishtes, frengjishtes e gjermanishtes, tri gjuhët e fëmijërisë. Nëna ime fillonte një frazë në një gjuhë dhe e përfundonte në një tjetër, pa e kuptuar. Nuk kam patur gjuhë amtare, por, ndryshe nga mendimet e pranuara prej të gjithëve, kjo është mjaft e zakonshme. Në Suedi kemi filandishten dhe suedishten ; në Malezi, fliten tri gjuhë. Ideja e gjuhës amtare është një ide tepër nacionaliste e romantike. Njohja e disa gjuhëve më ka lejuar që të jap mësim, të shkruaj Après Babel : une poétique du dire et de la traduction dhe të ndjehem gjithkund si në shtëpinë time. Çdo gjuhë është një dritare e hapur mbi botën. Pemët kanë rrënjë ; ndërsa unë, unë kam këmbë, dhe ky është një progres i jashtzakonshëm, më besoni !

Në librin tuaj të fundit Poesia e mendimit,  ju tregoni që Sartri donte që të ishte Stendal dhe Spinoza. A të çon stili tek mendimi ?

Po, e gjithë filozofia është një akt i gjuhës. Ritmi, fjalori, sintaksa, gjithshka që na drejton drejt poezisë, e që e gjejmë po ashtu në teksin filozofik, sado abstrakt qoftë ai. « Çdo mendim fillon nga një poezi », shkruante Alain në lidhje me Valerinë. Mendimtarët e mëdhenj janë shpesh herë shkrimtarë  supremë, ashtu si Niçe apo Kierkegard.

Bergsoni, një nga mjeshtrat e gjuhës franceze, ka marrë çmimin Nobel në letërsi. Platoni meriton që të krahasohet me Shekspirin përsa i përket krijimit të personazheve e gjesteve dramatike. Por marrëdhënia mes mendimit dhe shkrimit mund të shfaqet konfliktuale. Disa filozofë shkruajnë keq, mbysin shkrimtarin që gjendet në vetën e tyre, si Hegel, mbreti i anti-stilit. Këtë traditë dyfishe, të gjenisë lirike tek një Platon dhe të pedagogjisë së rreptë, të sistemit, tek një Aristotel, e gjejmë që në fillim.

Letërsia dhe filozofia a janë akoma bashkëfajtore sot ?

Të dyja format më duken të rrezikuara. Letërsia ka zgjedhur fushën e lidhjeve të vogla personale. Ajo nuk di të trajtojë më temat e mëdha metafizike. S’ka më Balzak, Zola. Asnjë fushë nuk i shpëtonte këtyre gjenive të komedisë njerzore. Prusti gjithashtu ka krijuar një botë të pashterrshme, dhe Ulysse i Xhoisit është akoma shumë pranë Homerit… Xhojsi, është  pikëkalimi mes dy botëve, i asaj klasike dhe i asaj të kaosit. Dikur, filozofia gjithashtu mund të thuhej universale. E gjithë bota ishte e hapur përpara mendimit të një Spinoze.

Sot, një pjesë e madhe e universit na është mbyllur. Bota jonë tkurret. Shkencat na janë bëre të pakapshme. Kush mund t’i kuptojë aventurat e fundit të gjenetikës, astrofizikës, biologjisë ? Kush mund t’ia shpjegojë ato profanit ? Dijet nuk komunikojnë më ; shkrimtarët dhe filozofët janë të pazotët për të na e bërë të kuptushme shkencën. E megjithatë shkenca shkëlqen nga imagjinata e saj. Si mund të pretendosh që të flasësh për koshiencë njerzore duke lënë mënjanë atë ç’ka është më kurajozja, më përfytyruesja ? Shqetësohem kur mundohem të kuptoj se çdo të thotë «  të jesh i ditur » sot – « to be literate », shprehja është më e fortë në anglisht. A mund të jemi të ditur pa kuptuar një ekuacion jo linear ? Kultura po rrezikon të bëhet provinciale. Ndoshta do të na duhet që ta rimendojmë të gjithë konceptin që kemi për kulturën.

Dua që t’ju tregoj një rast që më ka emocionuar pamasë : një mbrëmje, një nga kolegët e mi të Kembrixhit, çmim Nobel, një burrë i këndshëm, me të cilin po haja darkë, më kërkojë që ta ndihmoja mbi një tekst të Lakanit nga i cili nuk kuptonte asgjë. Modestia e një shkencëtari të madh krahasuar me fodullikun, ku nuk ka ku të shkoj, të mjeshtërve bizantinë të errësirës…

Ju mbroni kulturën klasike të njeriut të kulturuar, dhe në të njejtën kohë insistoni në brishtësinë e saj. Përse ?

Sepse kultura e lartë ka falimentuar përballë barbarisë. Të mos harrojmë që  të dy luftrat botërore ishin luftra civile europiane. Gjermania, vendi i Hegelit, Fishtes dhe Shelingut, matricë e mendimit filozofik, ka njohur më  të keqen e barbarisë. Humanizmat nuk na kanë mbrojtur ; përkundrazi, shpesh ato kanë qene aleatë të antihumanizmit. Bukenvaldi nuk ndodhet veçse disa kilometra larg nga Weimari. Si ka mundësi që disa njerëz të luajnë Bah e Shubert në shtëpinë e tyre në mbrëmje dhe të nesërmen në mëngjes të torturojnë nëpër kampe ?

Për çfarë shërben kultura atëhere, nëqoftëse ajo nuk na bën më njerzorë ?

Ajo e bën të durueshme egzistencën. Nuk është e lehtë që të jesh i vdekshëm, jo, nuk është aspak e lehtë. Të gjithë jemi të përballur me kancerin, stresin, frikën ; çdo ditë mund të mbajë një lamtumirë, dhe s’ka gjë më të ankthshme. Do t’ju tregoj diçka me të vërtetë foshnjore : gruaja dhe unë humbëm qenin tonë Ben. Ishte e tmerrshme për ne, aq shumë kjo kafshë ka qenë në qendër të jetës sonë !

Nuk mund të kaloj një ditë pa muzikë, pa bukuri, pa poezi. Kjo është siguria ime, mbijetesa ime. Shoqëria e mjeshtërve të mëdhenj më jep një ndjenjë të pafund krenarie e mirënjohje. Dua që t’i them faleminderit. Duke i mësuar përmendsh. Atë që mësojmë përmendsh askush nuk mund të na e heqë. As çensura, as policia politike, as kitsch-i që na rrethon. Të mësuarit përmendsh bën që të futesh në vetë veprën : « Ti do të jetosh në veten time e unë do të jetoj me ty. »

Tekset ecin në krah me ne; të shëtisësh me një poezi të Bodlerit do të thotë që të jesh i mirëshoqëruar.

Sipas jush, teknologjitë e reja e rrezikojnë « qetësinë » dhe « intimitetin » që duhet për kontaktin me veprat e mëdha…

Po, cilësia e qetësisë është organikisht e lidhur me atë të gjuhës. Ju dhe unë jemi të ulur këtu, në këtë shtëpi të rrethuar nga një kopësht, ku nuk ka tjetër zhurmë përveç bisedës sonë. Këtu, mund të punoj, të përpiqem që të mendoj. Qetësia është bërë një lluks i madh. Njerzit jetojnë në një zallamahi. Nuk ka më mbrëmje në qytete. Të rinjtë kanë frikë nga qetësia. Çdo të bëhet me leximin serioz e të vështirë ? Të lexosh një faqe nga Platoni me walkman në vesh ? Kjo më tremb shumë.

Teknologjitë e reja transformojnë dialogun me librin. Ato shkurtojnë, thjeshtëzojnë, konektojnë. Shpirti është i « kablluar ». Sot nuk lexohet si dikur. Fenomeni Harry Potter shfaqet si një përjashtim. Të gjithë fëmijët e globit, fëmijë eskimezë, fëmijë zulu, lexojnë e rilexojnë këtë sagë ultra angleze të pajisur me një fjalor të pasur dhe me një sintaksë të sofistikuar. Kjo është e hatashme ! Libri është një mbrojtës i madh i jetës private. Në frengjisht nuk ka fjalë për të thënë fjalën « privacy ».  « Intimitet » e përkthen keq atë. Anglia është akoma një vend i « privacy ». Kjo mund të ketë dhe anët e saj absurde : mund të jemi fqinjë për pesëdhjetë vjet e të mos shkëmbejmë një fjalë. Ky kult i « private life » ka një vlerë të madhe politike : është një aftësi e rezistencës.

Ju përmendët Harry Potter. Duke u kthyer tek Poesia dhe mendimi, ju guxoni që të bëni një lidhje mes dialektikës së Hegelit, mohimi të mohimit, dhe shprehjes « rien de rien » të Edith Piafit. Përse kultura popullore nuk ju ka interesuar aq shumë ?

I kam rënë së mirës me këmbë. Sidomos me kinemanë. Po të mundja që të rifilloja jetën, do të mundohesha që të kuptoja përse, mes forcave krijuese të fundit të shekullit të XIX dhe fillimit të shekullit XX, ndoshta filmi do të  duhej që të kalonte në vend të parë. Shekspiri, sot do të kishte shkruar skenare. Kam gabuar, aq shumë kam qenë fëmi i gjuhës greke dhe latine dhe i një babai ultra konservator klasik. Nuk mund të jemi përherë të përditësuar.  Me muzikën, po : dëgjoj kompozitorë që vijnë pas Bulezit dhe që më pasionojnë. Me artin konceptual, jo, nuk arrij që ta ndjek : shkoj në Beaubourg, më tregojnë një grumbull me tulla duke më thënë që kjo është një vepër e rëndësishme, nuk e di çfarë të them ; atëhere kuptoj Bakonin kur citon Velaskezin, Grekon e Gojën. Është më mirë që të jesh i ndershëm me gabimet e tua se sa të mashtrosh.

Po ju, a e konsideroni veten si  një krijues ?

Jo, nuk duhen ngatërruar funksionet. Edhe vetë kritiku, komentuesi, eksigjenti më i talentuar është disa vite-dritë larg nga autori. Pushkini thoshte : « Faleminderit përkthyes, faleminderit botues, faleminderit kritik, ju keni shkrimet e mia, por jam unë që i shkruaj ato. » Unë gjithashtu, mbaj letrat. Ky është një privilegj i madh, por kjo nuk ka të bëjë fare me mrekullinë e një vargu i cili do të recitohet gjithmonë. I kuptojmë keq burimet intime të krijimit. Ja një shembull, jemi në Bern para shumë vitesh… Fëmijët nisen për piknik me mësuesen e tyre e cila i vendos ata përpara një viadukti. Ata vizatojnë, mësuesja shikon mbrapa shpatullës së një fëmije ; ai i ka shtuar çizme kollonave ! Që prej asaj ditë të gjithë viaduktët janë në ecje. Ky fëmijë quhej Paul Klee. Krijimi ndryshon gjithshka që vëzhgojmë, disa viza i mjaftojnë një krijuesi për të na bërë që të shikojmë atë që ishte tashmë aty. Çfarë misteri çliron krijimi ? Kam shkruar librin Gramatika e krijimit, për ta kuptuar atë. Dhe tani në fund të jetës, akoma nuk e kuptoj.

Mos vetë të kuptuarit na largon nga arti ?

Nga njëra anë jam i lumtur që nuk e kuptoj. Imagjinoni një botë ku neurokimia të na shpjegonte Mozartin… 

Po kjo është e mundur, dhe më tremb. Makineritë janë tashmë interaktive me trurin : kompjuteri dhe qënia njerzore punojnë bashkë. Ndoshta një ditë mund të ndodhë që historianët të kuptojnë se ngjarja më e rëndësishme në shekullin e XX, nuk ishte lufta, as krach-i financiar, por ajo natë ku Kasparov, lojtari i shahut, humbi kundër një kutie të vogël prej metali. Dhe shkruajti «  Makineria nuk ka njehësuar, por ka menduar. » Kur e pashë këtë, kërkova mendimin e kolegëve të mi në Kembrixh që janë mbretërit e shkencës. Më thanë se nuk e dinin nëse mendimi ishte një llogari. Kjo është një përgjigje e tmerrshme ! A do të mundet që një ditë kutia e vogël të na krijojë muzikë ?

Përktheu Ylli Demneri

 

 

Dimër

Majat e ndërtesave si dhe këmbanorja ishin lyer në portokalli nga rrezet e diellit në të perënduar. Një gri e errët në violet vishte qiellin. Aty-këtu shfaqej një copë qiell i pastër, blu. Fillimi i dimrit. Kërcinjtë e pemëve, të zhveshur, të zi. Nuk e di nëse pamja që po shikoja nga dritarja e bibliotekës nxori në pah trishtimin që më kishte pushtuar apo ishte trishtimi që më bëri të kundroja për disa çaste atë peisazh ? Ishte diçka e ëmbël edhe pse e trishtuar. Një déjà-vu që vinte nga larg. Para shumë viteve.

E kishin vënë në këmbë mbi një këmbalec të vogël, të ekspozuar pranë librave të tjerë. Zgjata dorën dhe e tërhoqa. Portreti grafik i Percy Bysshe Shelley-t mbi kopertinë me jakën e gjërë të këmishës si ato të Hamletit, më ktheu menjëherë në vitet e rinisë së parë duke më ngjallur një ndjenjë të pashpjegueshme nga e cila ishte e pamundur që të dilja.

Qëndrova disa çaste pranë dritares. Etazherë me libra. Vetëm.

Nisa të shfletoj librin duke filluar nga fundi pa e ditur se çfarë kërkoja në të vërtetë. Në një ditë tjetër as që do ta kisha prekur atë libër që titullohej Odë erës së perëndimit. Tepër romantik për moshën që kisha. Me mollëzën e gishtit të madh ndalova vrapin e fletëve e nisa të lexoj :

À JANE : LES ÉTOILES AIGUËS SCINTILLAIENT

I

Les étoiles aiguës scintillaient

E la lune blonde parmi elles se levait,

Chère Jane !

La guitare tintait

Mais douces n’étaient les notes tant que tu ne les chantais

De nouveau.

II

Comme la soyeuse splendeur de la lune

Sur la pâle et froide lumière du Ciel étoilé

Se projette,

Ainsi ta voix tendre entre toutes

Aux cordes sans âme avait alors donné

La sienne.

…

(Teksin më lart e kopjova më vonë)

Por, a e kuptoja atë që  lexoja pranë dritares, atë ditë në të perënduar ? S’jam i sigurt. Vetëm takimi me disa prej fjalëve të rradhitura mbi fletën e bardhë, më emociononte…

…plazhi në dimër. Rëra e lëmuar nga erërat, forcuar nga ngrica. Hapsira e paanë që e shton akoma më shumë vetminë. Gjurmët e hapave të mi. Silueta e portit dhe kodra e Durrësit. Dielli në të perënduar si sy i përlotur. Re violet. Fundosja e tij në det. Errësira e menjëhershme. Si vdekje. Ftohtë. Dhe vetëm drita e verdhë e njërës prej dritareve të hotelit që zgjonte një dëshirë të fortë, të papërmbajtshme, për të bërë dashuri.

Leximi i atyre vargjeve kishte diçka nga shija e gotës së dytë të verës. 

YD

 

Shoqja M,

Kur thash se disa prej fotografive që solli AK, ku tregoheshin ndërtimet e bëra në Shqipëri rreth viteve 1930-1940, po i shikoja për herë të parë, kjo s’do të thoshte që nuk e dija se kur dhe kush i kishte ndërtuar ato objekte. Thjesht, unë nuk i kisha parë ato fotografi. Sepse ato kanë qenë të ndaluara, të paekspozuara ndonjëherë përgjatë 45 viteve të diktaturës. As në muzeume, as në librat shkollorë. Dhe pikërisht kjo është e lidhur me krijimin e mitit. Të atij miti që ti nuk e kupton. Të mitit «se Shqipëria lindi e u ndërtua në epokën e Enverit ».

Përse nuk u ekspozuan ndonjëherë ato fotografi ?

Jo pse tregonin objekte të ndërtuara para sundimit të Enver Hoxhës, ato objekte i shikonim çdo ditë. Një pjesë e tyre ndodheshin, e ndodhen akoma, në qendër të Tiranës. Edhe ti atje në provincë do t’i keshë parë në kronikat e kohës kur « zbukuroreshin » me potretet e Marksit, Engëlsit, Leninit, Stalinit e të antarëve të byrosë politike, ditëve të festave. Apo kur vije në Tiranë tek dajua gjatë pushimeve dhe shëtisje ne bulevardi veshur me blluzën e endur me grep, fundin me lulka e flokët lidhur me kordelka. Patjetër që i ke parë. Por fotografi ku tregohen kantjere ndërtimi, me beton, skela e vinça, e që i përkasin një periudhe tjetër, pos asaj komuniste, jo, ti asnjëherë nuk i kishe parë. As ti, as unë, dhe askush tjetër. Sepse ato fotografi prishnin mitin: Enveri ndërtuesi (i vetëm) i Shqipërisë.

Prandaj dhe ti s’ke mundur ta kuptosh se për çfarë e kisha fjalën. Sepse nuk përkonte me dëshirat e tua. Dhe të kuptoj.

Edhe në kohën e Fyrerit ka patur gjermanë të lumtur. Të qeshur, me faqe rrumbullake. Jo domosdoshmërisht të pasur (Fyreri vetë nuk ishte i tërhequr mbas lluksit). Por të lumtur. Të lumtur që po jetonin në një Gjermani « që lulëzonte dita-ditës  falë politikës  naziste ». Atdheu i tyre po ndryshonte. Nuk kishte më lypsarë e të vobektë që Kriza (1929) i kishte hedhur në rrugë. Po ndërtoheshin uzina, fabrika. Po merrnin hov Artet. Po zhvillohej Kinematografia, sidomos ajo dokumentare (Leni Riefenstahl), Theatri, Opera (mundësisht Wagner). Po ashtu dhe sportet (Lojrat Olimpike, 1934). Arkitektura (Albert Speer). Gjermania po bëhej një shtet i fuqishëm. Dhe ato ishin krenarë që prindërit e tyre ishin në shërbim të Fyrerit. Të dielave bënin gurabiçka e ëmbëlsira me mollë. Gjatë festave vishnin kostume tradicionale. Mallëngjeheshin kur vajzat e vogla krehur me kujdes, veshur me këmishë të bardhë e fund të errët, rreth qafës shallin e organizatës, i dhuronin lule Fyrerit. Sa do të dëshëronin që të ishin në vendin e tyre. Këndonin e kërcenin, dhe në kulmin e festës, sidomos në dasma, ia merrnin këngës kushtuar Fyrerit, si p.sh. :

«Enver Hoxha tungjatjeta ! 

Me ty jena sa t’jetë jeta !».

Sa bukur që ishte !

Dhe nuk shikonin se çfarë ndodhte rreth tyre, nuk i shikonin ato gjermanë që arrestoheshin, burgoseshin, dërgoheshin në kampet e përqëdrimit, vetëm pse mendonin ndryshe nga Fyreri. Jo vetëm aq, por pa vënë asnjëherë në dyshim informacionin që jepte propaganda nacional-socialiste, dënonin me zjarr « armiqtë e Atdheut e të Partisë ». Me vdekje !!! Në litar !!!

E pra, këta gjermanë kurrë nuk deshën që të shikonin realitetin. As kur gjermanët dhe Gjermania u shkatërruan. As kur bota i tregoi krimet. Jetonin me mitet. Me atë kohë të artë.

Me ata kishte ndodhur ajo që quhet shplarje truri. Por ata nuk e kuptonin.

Dhe nuk e kuptuan asnjëherë.

YD

 

 

Palimpseste

Shkurt, e enjte

Nisemi për në Bâle bashkë me N. për të parë tabllotë e Pierre Bonnard-it ekspozuar në Fondation Beyeler. Ftohtë.  Temperatura – 8°. Dielli shkëlqen. Para se të futen në vagon, veshur me pallto, shall e kapuç prej leshi, vështroj qiellin. Një qiell i mrekullueshëm blu. Fort po shndrin aj diell e pak po nxè, më tingëllon në mendje.

Me tu ulur, nxjerr nga çanta librin e Marcello Mastroianni-t « Më kujtohet, po, më kujtohet… » që e bleva në kioskën e stacionit. Sapo nis të lexoj, befasohem. Një befasi që ngrohtësia e vagonit  e bën akoma dhe më të këndshme. Me penelata të vogla emocionale ai  i shkoq kujtimet e tij sipas mënyrës së  George Perec-ut.

Më kujtohet një mushmollë e madhe.

Më kujtohet habia dhe mahnitja ime duke vështruar grataçielat e New-York-ut, në të perënduar mbi Park Avenue.

Më kujtohet tigani pa bisht prej alumini. Nëna me atë skuqte vezët.

Më kujtohet zëri i Rabagliati-t që dilte nga një pllakë gramafoni dhe që këndonte : « E tik e tak – kush rreh – është ora e zemrës. »

Më kujtohet Clark Gable shumë i ri, bardhë e zi, me kurriz : dhe pastaj kthehet e buzëqesh – si pa të keq. Një rrugaç jashtzakonisht simpatik. Në cilin film ka qenë ? Ndoshta në New York Miami.

Më kujtohet zdrukthtaria e gjyshit dhe e babait. Gjyshi që riparon një karrike. Më kujtohet era e drurit, era e drurit !

Më kujtohen uniformat e gjermanëve. Më kujtohen refugjatët.

Më kujtohen ilustrimet me ngjyra të Domenica del Corriere. Dhe gjithashtu ato të Flash Gordon.

Më kujtohet që Fellini më thërriste Snaporaz.

Më kujtohet muzika e Stardust-it. Ka qenë përpara luftës. Vallëzoja me një vajzë që kishte veshur një fustan me lule.

Më kujtohet që filmin e parë e kam parë në Torino : Ben Hur, me Roman Navarro-n. Kam qenë gjashtë vjeç.

Më kujtohen vizatimet e para të vajzës sime Barbara.

Më kujtohet Greta Garbo që shikon këpucët e mia dhe më thotë : « Italian shoes ? »

Më kujtohet heshtja që pushtoi restorantin Chez Maxim’s kur Gary Cooper u shfaq me smoking të bardhë.

 

E mbyll librin dhe hedh vështrimin nga dritarja. Treni ecën me shpejtësi. Ku ndodhem ? Ku jam ?

Aty ku kujtimet e Mastroianni-t më shpien…

Papritur, jasht vullnetit tim, shprehja « më shpien » më shpie në një kohë tjetër e në një tjetër vend… Ku do ta shpiesh djalin me këtë të ftohtë ! – i thoshte gjyshja nënës. Lërë të rri sonte te ne. Ka dhe fëmijët e Veizit.

Herë të tjera, para se të ndaheshim, në pragun e derës, më fuste nën dorë karamele apo çokollata të mbështjella me varak. I kam futur në kyç se s’lën gjë në këmbë kalamajtë e Veizit. Të bëjnë me turp. Ardhi Dajlani me nusen, u ngrita që ti sajdis… Kur ç’të shëkonj ? I kishin boshatisur të tëra ! Me çfarë ti gostisnja ? Nusja vinte për herë të parë. Kur vjen dhe Mukja ! E po dhe ky ditziu sot e gjeti ?! (Gjyshja fillonte të qeshte. Shikoja dhëmbët e saj të rregullt dhe rrudhat e holla që i formoheshin rreth syve. Ishte e bukur gjyshja ime.) Pu, pu, moj korba, si t’ia bënja ! Kë të shpija për të blerë. Fëmija s’kishin ardhur akoma nga shkolla. Gjellën e kishnja vënë në zjarr… Po desh Zoti, vjen kjo çupa që kemi lart për të marrë çelsin. Se e lënë tek ne paradite. Ah, moj çupë, i thashë, të solli Perëndia. Çap e më blej ca çokollata se më kanë ardhur njerëz… U bëra pamend. Ee, aty-aty, i kyça në dollapin tim. Dhe nxirrte çelësin e lidhur me rrip nga xhepi i përparëses.

Aty mbante dhe rakinë që ia sillnin nga fshati. Ftonjtë, fotografitë dhe plaçkat e vdekjes…

Për ku je nisur kështu ? – më drejtohet N. duke më parë të përhumbur. E kam të vështirë që t’i përgjigjem. Tepër e ndërlikuar. Jo, jo, asgjëkundi, (i bie shkurt) dhe rihap librin e Marcello-s.

 

Më kujtohet një stacion i vogël treni, dhe zhurma e trenave.

Më kujtohet një ëndërr ku dikush më thotë që të marr me vete kujtimet e shtëpisë së prindërve të mi.

Më kujtohet dëshira ime për të parë se çdo të bëhet me botën, çfarë do të ndodhë në vitin 2000, dhe nëse do të jem akoma aty për t’i kujtuar të  gjitha si një elefant i vjetër, eh, po, po, sepse – më kujtohet – kam qenë gjithmonë kurioz, tepër kurioz !

Më kujtohet një udhëtim me tren, gjatë luftës : treni hyn në një tynel ; errësirë e plotë. Atëherë, në qetësi, një e panjohur më puth në buzë.

 

Dhe më tutje, mes rrëfimeve, ai do të thotë këtë frazë shumë të bukur : « Kujtimet janë një lloj vendmbërritje; e ndoshta janë ato e vetmja gjë që na përket me të vërtetë. »

YD

Borges dhe unë

Atij tjetrit, Borges-it, i ndodhin këto gjëra. Unë eci në Buenos Aires, ndaloj ndoshta mekanikisht për të vështruar kubenë e një treme dhe kangjellat e një oborri ; të rejat e Borges-it i marr vesh me anë të postës dhe shikoj emrin e tij në një listë me profesorë apo në një fjalor biografik. Më pëlqejnë orët me rërë, planisferat, tipografia e shekullit të XVIII, etimologjia, shija e kafes dhe proza e Stevenson-it ; tjetri i ndan këto preferenca, por në një mënyrë vanitoze që i jep tiparet e një aktori. Do të ishte e tepruar të pretendosh që marrëdhënia jonë është armiqësore ; unë jetoj dhe jetoj pa e vrarë mendjen fare me qëllim që Borges të thurë letërsinë e tij dhe kjo letërsi më justifikon. E them me kënaqësi që ai ka realizuar disa faqe me vlerë, por ato faqe s’mund të më shpëtojnë, sepse padyshim, realizimet e mira nuk i përkasin kujt, madje as atij, tjetrit, por gjuhës dhe traditës. Fundi i fundit, unë jam i dënuar që të zhdukem, përfundimidht, dhe vetën një çast i imi do të ketë fatin që të mbijetojë tek tjetri. Pak nga pak i lëshoj pe për gjithçka edhe pse e shoh maninë e tij për të fallsifikuar e zmadhuar çdo gjë. Spinoza e kuptojë që gjërat kërkojnë të qëndrojnë në gjendjen e tyre ; guri kërkon që të jetë përjetësisht gur dhe tigri një tigër. Unë dua të qëndroj tek Borges-i, jo në veten time (për aq kohë që jam dikush). Megjithatë, në librat e tij e shoh veten më pak se në shumë të tjerë apo në tingëllimën e dhembshme të një kitare. Vite më parë provova që të çlirohem prej tij dhe kalova nga mitologjitë e periferive të varfëra  në lojrat me kohën dhe pafundësinë, por tani këto lojra i përkasin Borges-it dhe do të më duhet që të imagjinoj tjetër gjë. Kështu jeta ime është një arrati ku humb gjithçka dhe ku gjithçka shkon në harresë, apo tek tjetri.
Nuk e di cili nga ne të dy shkruan këtë faqe.

Jorges Luis Borges

Përktheu Y. Demneri