Poikilos

Vivre, c’est fabriquer du passé

Archive pour la catégorie 'LIBRI'

Kujtimet dhe rrugëtimi i atdheut

Posté : 29 mai, 2011 @ 2:51 dans LIBRI | Pas de commentaires »

Kujtimet dhe rrugëtimi i atdheut dans LIBRI libri-me-kujtohet-300x250

Refleksione mbi librin e Ylli Demnerit “ Më kujtohet”

Nga Diana Gëllçi,

Kur mbaron së lexuari librin elegant të Ylli Demnerit “Më kujtohet”, mbetesh edhe për një copë herë tjetër preh e kujtimeve… Ah, ato bankat prej druri me ndenjësen e përbashkët me dy vrima për të venë shishet e bojës dhe dy kanale për të venë penat!…Po çarçafët e larë që tundeshin në tel deri vonë në darkë?… Apo gjyshja duke qëruar orizin pranë dritares… Dhe era e furnelës që fikej nga qumështi që derdhej…Një ditë shiu në plazh…Aeroplanët prej letre… Qesh me vete. Po banania e parë “prej vërteti”? Po koleksioni i letrave shumëngjyrëshe të karameleve në një fjalor të vjetër? Po?… I ka harruar ky Ylli këto?! Disa prej tyre janë thjesht kujtime të mijat. Kështu është edhe gjyshja që qëron orizin në dritare. “Sa i mbushur ky orizi kokërrmadh! Unë e shkreta edhe s’para shoh mirë tani”. Edhe çarçafët… Edhe bankat prej druri. Shumë prej tyre marrin jetë apo rikthehen në një dimension të ri duke lexuar librin e Yllit. Shumë të tjera marrin formë dhe rrugëtojnë prej aty.
Udhëtoj nëpër East Jefferson përmes Detroitit, rruga-rutinë e imja, por sot më duket sikur jam duke ndjekur kujtimet që vijnë befas e nga ku nuk e pandeh, bëhen shumë, dhe zhduken po aq befas dhe krejt pa radhë. Me kujtohen edhe mua shkrepëtimat në qiell të errët në një ditë gushti, dhe era e dheut para se të bjerë shi. Pastaj, dhe kjo më vjen në mendje fare mirë, bubullimat e mëdha dhe rrebeshi nëpër xhama dhe çati, ndërsa mamaja mundohet të më mbarojë së qepuri një fustan basme (apo basmeje). Sikurse më kujtohet Koncerti i Vjenës i transmetuar në çdo 1 Janar në orën dymbëdhjetë në drekë, një nga kënaqësitë e vërteta në ndërrimin e viteve në qytetet e vogla. Madje më kujtohet 1 Janari i këtij viti, kur në mesditë, befas m’u kujtua ai koncert sërish dhe mendova se nuk do të ishte keq të shihja në Internet çmimin e biletave për koncertin e ardhshëm.
Kaloj pastaj në atë pjesë të qytetit ku ura Ambasador lidh Detroitin me Kanadanë dhe më kujtohet kënga Not afraid e Eminemit me një sfond të ngjashëm urash, lartësish, bodrumesh. Protestë. Mendoj se kudo ku janë njerëzit kanë hallet, lumturinë, dhe brengat e kohës. Kaloj stacionin e vjetër të trenave të kthyer tashmë në një legjendë urbane të Detroitit dhe nuk ka se si të mos më kujtohet stacioni i trenave në Tiranë, me atë këndin e vogël të lodrave për fëmijë, me varkat metalike që tundeshin zhurmshëm në ajrin e nxehtë të kryeqytetit. “Kur do arrijmë?” “Edhe pak. Sapo të arrijmë, do të hipësh tek varkat dhe do kënaqesh. Yyy, sa lart shkojnë ato!” “E, ti ashtu thua. Kur shkojmë atje, ti nuk më lë të rri shumë”. “Këtë herë do të të lë të rrish sa të duash. “ “Eh…” Nuk e di nëse varkat janë ende aty ku kanë qenë dhe ndihem fajtore që s’kam pyetur. Madje nuk e di edhe nëse vetë stacioni i trenit është aty ku ishte; dhe shpresoj që nëse po, të paktën të jetë më mire se çfarë ishte kur e pashë së fundmi. Por e di që ai stacion mbetet pjesë e kujtimeve të vajtje-ardhjeve të mija në Tiranë. Ende, herët në mëngjes, kur dëgjoj sirenën e tragetit të radhës që lundron në ujërat e lumit që lidh Detroitin me Liqenet e Mëdha, me duket si sirena e trenit në platformën e lagur të stacionit të trenave në Tiranë, dhe më merr malli, pa dyshim.
Në radio dikush përsërit refrenin e një kënge: “A house is not home”. Më bën përshtypje që kurrë më parë se tani nuk e kam menduar këtë ndryshim kaq të madh midis shtëpisë si vend dhe shtëpisë si ndjenjë. Kjo është njëkohësisht sa e bukur aq edhe emocionuese. Kështu është edhe me atdheun: Atdheu nuk është thjesht një vend. Janë kujtimet, mendimet, ndjenjat që të lidhin me atë vend, që i japin atij vendi kuptimin e madh të atdheut. Në gjuhën e Demnerit, “është zhurma e shisheve të qumështit në rrugët e shkreta, pa zbardhur mire”, “akullorja e shkrirë deri poshtë bërrylit”, duhani Tarabosh, Xhevrija, Biblioteka Kombëtare, Teatri Popullor, Rruga e Dibrës, Vangjush Furxhiu, Kadri Roshi, Margarita Xhepa… Për fat të keq, atdheu nuk janë vetëm hurmat, pantoflat prej gome, dhe zifti i asfaltit të zbutur nga vapa në Korrik. Atdheu është edhe kujtimi i frikës, ankthit, fletë-rrufeve, zyrat e Kuadrit, burgu i kohës së diktaturës. Asgjë më shumë se një përjetim i sinqertë në retrospektive nuk do t’i mbante larg këto forma të përçudnimit të qenjes. Asgjë më mirë se kujtimet nuk do ta denonconte dhunën, farsën, autoritetin e shtetit në të gjitha kohërat. Eshtë e natyrshme pyetja: Pse? Pse ndrydhej njeriu? Në emër të kujt dhe të çfarë gjëje shteti futet në jetën e individit?…Tek kujtimet? Dhe padyshim, asgjë tjetër kaq mirë sa vetë kujtimet nuk mund ta shënjojë lidhjen e shenjtë me të, asgjë tjetër nuk mund ta shumëfishojë atdheun më tepër; ta nxjerrë nga shtrati i tij buzë Osumit, Vjosës, apo Bunës e ta përcjellë në brigjet e Senës apo në liqenet e Detroitit.
Kisha harruar që Ylli Demnerin nuk e kam takuar kurrë, gjë që vite më parë mund të përkthehej si “nuk e njoh”. Por si mund të thuash tashmë “nuk e njoh” për një njeri me të cilin paske ndarë Bulevardin e Tiranës, ke thithur aromën dehëse të luleve Dorëzonje, apo ke përjetuar të njëjtat frikëra apo ankthe të kohës një kohe të shkuar?! Ndoshta Ylli vetë i ka ujdisur kujtimet si një akuzë kundër diktaturës. Mllefi i tij për shiksat, policët, apo ushtarët përzihet me mllefin për Çu En Lain, Brezhnjevin, Enver Hoxhën, kalon në adhurimin e sallonit të pritjes së Anisa M. që s’kishte asgjë nga “produktet e socializmit” e deri tek frika nga “hapësira përtej ushtarit” tek Komiteti Qendror dhe tutje-tutje tek përshkrimi i “katunareve” që shisnin qepë, domate, kopër, nenexhik apo që të porsa martuar shkonin në shtëpitë e pushimeve: djali me një këmishë të bardhë e pantallona teritali e vajza me një fustan me lule e flokët e bëra permanent… I lexon të gjitha, i kujton në fakt, dhe e kupton po ashtu se sa e sertë është jeta kur na e kondicionon mendimin, dhe njohjen, me vendin dhe kohën ku kemi lindur krejt rastësisht, dhe me grupin njerëzor që i përkasim. Ylli nuk mund të qëndrojë jashtë vendit dhe kohës së përjetimeve të tij. Dhe natyrisht, s’mund të bëjë përjashtim nga rregulli. Do të më kishte pëlqyer t’i gjeja këto kujtime nën tisin e mendimeve nga jeta “ndryshe”, por me përjashtim të dy-tre momenteve, Ylli i shmanget filtrit të kohës dhe vendit ku jeton tash. Por jam e sigurt, Demneri nuk ka dashur të shkruajë historinë e Shqipërisë, edhe pse, me kujtimet e tij të sinqerta e të shumë-menduara, i ka shtuar historisë së madhe shumëçka në anën njerëzore.
Jemi mësuar të lexojmë libra të mëdhenj e të rendë ku të tjerët zbulojnë botën për ne dhe na mësojnë si ta kuptojmë, si ta ndjejmë, si ta themi. Ylli Demneri ka zgjedhur ta bëjë këtë thjesht, por me shumë mjeshtëri: Ai ka hapur dyert e vetvetes dhe na lë të futemi aty, të ndajmë mendimet, e të meditojmë për jetën, shoqërinë dhe politikën me gjuhën e kthjellët e lakonike të kujtimeve. Çfarë mund ta bënte atdheun më të pranishëm?!

(Botuar në gazetën Milosao)

___________________________________________________________________________

Libri “Më kujtohet” gjendet në Tiranë në librarinë Adrion (Pallati i Kulturës), në librarinë Vera, rruga e Durrësit numër 5, si dhe në librarine « E për7shme », rruga Jul Variboba. 152 faqe. Çmimi 500 lek.

 


Printo

Një takim kaq i vonë

Posté : 2 mai, 2011 @ 11:59 dans LIBRI | Pas de commentaires »

Një takim kaq i vonë dans LIBRI eshukriu

Nga libri “Më kujtohet”

I nderuar z. Ylli,

Ju falenderohem shumë për dhuratën e mrekullueshme, librin e veçantë « Më kujtohet » dhe të gjitha ndjesitë që libri i përcjell. Ju lumtë për formën e zgjedhur dhe trajtimin në nivel të lakmueshëm të shkruarit. E lexova me një frymë, duke harruar të gjitha obligimet e ditës…

Gëzohem që Arben Arifi, ish studenti im, ishte në promovim të librit. Gëzohem po aq që vepra ime e parë e poezisë, « Sonte zemra ime feston », është bërë një lidhje me Kosovën, në kohën kur mure shumë më të larta se të Berlinit e ndanin qenien tonë.

Me librin « Me kujtohet » më nxitët të kujtohem për detajet e kohës, që nuk i kam harruar kurrë. Ishte viti 1972 kur mora pjesë në Kuvendin I për ilirët dhe libri sa më ishte botuar. Rrezikova shumë kur disa kopje i futa ne çantën e dorës, me shpresë se nuk do të kontrollohej në kufi. Ishte « femija » im i parë, andaj gëzimin doja ta ndaja edhe me të dashurit në Shqipëri. Me vonë kuptova se libri ishte marrë nga të gjithë që ua kisha dhuruar. Arkeologu Bep Jubani, që e respektoja shumë, e kishte pësuar me së shumti. « Fajin » e kishte vjersha e parë, me Id-in e Ego-n, përkatësisht me filozofinë frojdiane, të ndaluar asokohe në Shqipëri… Unë as që e kisha menduar Frojdin, në mendjen dhe shpirtin tim ishte zgjimi individual dhe kombëtar, në kohën kur në ish Jugosllavi nuk gëzonim të drejta si shqiptarë…

Më vjen mirë që libri, i ndaluar për shkak të absurditeve të kohës, ka mbërritur deri te ju. Fatbardhësisht, kohët i ndryshuam me shumë mund /nuk ndryshuan vet/ dhe kam shpresë që hapërimet e mëtejme kombëtare të zhvillohen duke u mbështetur në sistemin e vlerave dhe me respekt të ndërsjellë.

Përshëndetje të përzemërta,

Edi Shukriu

 

*** 

E nderuara zonja Shukriu,

Po t’ju them se kjo përgjigje që po jua shkruaj tani më duket një ëndërr, nuk do ta besonit. Por bota nganjëherë bëhet e vogël. U desh që ish studenti juaj Arben Arifi të vij në promovimin e librit tim këtu në Paris, e që unë t’ju drejtohem konkretisht mbas një “takimi” poetik prej gati 30 vjetësh !

Gëzohem mbi të gjitha për rrëzimin e murit.

Kur keni patur rastin që të vinin në Shqipëri në vitet 70, edhe po të njiheshim nuk do të kisha guxuar që t’ju takoja. Pavarësisht seç thuhej publikisht : “karafilat nga Kosova” për festën e 29 nëntorit që i dhuroheshin Enver Hoxhës në tribunë, apo shprehjet “vëllezërit tanë kosovarë” etj, shumica e atyre që kishin lidhje me kosovarët gjurmoheshin nga Sigurimi, pa harruar ata kosovarë që kapërcenin kufirin e futeshin në Shqipëri e që në të shumtën e rasteve përfundonin burgjeve.

Takimi me poezinë tuaj ka ndodhur krejt rastësisht. Nuk dija asgjë rreth jush. Një ditë kur isha ne Bibliotekën kombëtare, njëra nga punonjëset e bibliotekës që e njihja, më dha disa libra autorësh kosovarë që ishin të ndaluar të dilnin nga biblioteka. Aty lexova dhe vëllimin tuaj poetik “Sonte zemra ime feston”. Bashkimi i këtyre katër fjalëve seç kishte diçka të magjishme që më pëlqeu menjëherë. E që mu kujtuan mbas gati tridhjetë vjetëve kur po shkruaja librin “Më kujtohet”.

E sot, falë lirisë, munda “t’ju takoj” pa menduar për frikën.

Ju falenderoj për fjalët e mira që keni shprehur rreth librit tim dhe për ato emocione që më shkaktuat sot me e-mail-in që më dërguat.

Përshëndetje
Ylli Demneri

 

Kujtimet dhe rrugëtimi i atdheut

Refleksione mbi librin e Ylli Demnerit “ Më kujtohet”

Nga Diana Gëllçi, Milosao, 29 maj 2011

Kur mbaron së lexuari librin elegant të Ylli Demnerit “Më kujtohet”, mbetesh edhe për një copë herë tjetër preh e kujtimeve… Ah, ato bankat prej druri me ndenjësen e përbashkët me dy vrima për të venë shishet e bojës dhe dy kanale për të venë penat!…Po çarçafët e larë që tundeshin në tel deri vonë në darkë?… Apo gjyshja duke qëruar orizin pranë dritares… Dhe era e furnelës që fikej nga qumështi që derdhej…Një ditë shiu në plazh…Aeroplanët prej letre… Qesh me vete. Po banania e parë “prej vërteti”? Po koleksioni i letrave shumëngjyrëshe të karameleve në një fjalor të vjetër? Po?… I ka harruar ky Ylli këto?! Disa prej tyre janë thjesht kujtime të mijat. Kështu është edhe gjyshja që qëron orizin në dritare. “Sa i mbushur ky orizi kokërrmadh! Unë e shkreta edhe s’para shoh mirë tani”. Edhe çarçafët… Edhe bankat prej druri. Shumë prej tyre marrin jetë apo rikthehen në një dimension të ri duke lexuar librin e Yllit. Shumë të tjera marrin formë dhe rrugëtojnë prej aty.
Udhëtoj nëpër East Jefferson përmes Detroitit, rruga-rutinë e imja, por sot më duket sikur jam duke ndjekur kujtimet që vijnë befas e nga ku nuk e pandeh, bëhen shumë, dhe zhduken po aq befas dhe krejt pa radhë. Me kujtohen edhe mua shkrepëtimat në qiell të errët në një ditë gushti, dhe era e dheut para se të bjerë shi. Pastaj, dhe kjo më vjen në mendje fare mirë, bubullimat e mëdha dhe rrebeshi nëpër xhama dhe çati, ndërsa mamaja mundohet të më mbarojë së qepuri një fustan basme (apo basmeje). Sikurse më kujtohet Koncerti i Vjenës i transmetuar në çdo 1 Janar në orën dymbëdhjetë në drekë, një nga kënaqësitë e vërteta në ndërrimin e viteve në qytetet e vogla. Madje më kujtohet 1 Janari i këtij viti, kur në mesditë, befas m’u kujtua ai koncert sërish dhe mendova se nuk do të ishte keq të shihja në Internet çmimin e biletave për koncertin e ardhshëm.
Kaloj pastaj në atë pjesë të qytetit ku ura Ambasador lidh Detroitin me Kanadanë dhe më kujtohet kënga Not afraid e Eminemit me një sfond të ngjashëm urash, lartësish, bodrumesh. Protestë. Mendoj se kudo ku janë njerëzit kanë hallet, lumturinë, dhe brengat e kohës. Kaloj stacionin e vjetër të trenave të kthyer tashmë në një legjendë urbane të Detroitit dhe nuk ka se si të mos më kujtohet stacioni i trenave në Tiranë, me atë këndin e vogël të lodrave për fëmijë, me varkat metalike që tundeshin zhurmshëm në ajrin e nxehtë të kryeqytetit. “Kur do arrijmë?” “Edhe pak. Sapo të arrijmë, do të hipësh tek varkat dhe do kënaqesh. Yyy, sa lart shkojnë ato!” “E, ti ashtu thua. Kur shkojmë atje, ti nuk më lë të rri shumë”. “Këtë herë do të të lë të rrish sa të duash. “ “Eh…” Nuk e di nëse varkat janë ende aty ku kanë qenë dhe ndihem fajtore që s’kam pyetur. Madje nuk e di edhe nëse vetë stacioni i trenit është aty ku ishte; dhe shpresoj që nëse po, të paktën të jetë më mire se çfarë ishte kur e pashë së fundmi. Por e di që ai stacion mbetet pjesë e kujtimeve të vajtje-ardhjeve të mija në Tiranë. Ende, herët në mëngjes, kur dëgjoj sirenën e tragetit të radhës që lundron në ujërat e lumit që lidh Detroitin me Liqenet e Mëdha, me duket si sirena e trenit në platformën e lagur të stacionit të trenave në Tiranë, dhe më merr malli, pa dyshim.
Në radio dikush përsërit refrenin e një kënge: “A house is not home”. Më bën përshtypje që kurrë më parë se tani nuk e kam menduar këtë ndryshim kaq të madh midis shtëpisë si vend dhe shtëpisë si ndjenjë. Kjo është njëkohësisht sa e bukur aq edhe emocionuese. Kështu është edhe me atdheun: Atdheu nuk është thjesht një vend. Janë kujtimet, mendimet, ndjenjat që të lidhin me atë vend, që i japin atij vendi kuptimin e madh të atdheut. Në gjuhën e Demnerit, “është zhurma e shisheve të qumështit në rrugët e shkreta, pa zbardhur mire”, “akullorja e shkrirë deri poshtë bërrylit”, duhani Tarabosh, Xhevrija, Biblioteka Kombëtare, Teatri Popullor, Rruga e Dibrës, Vangjush Furxhiu, Kadri Roshi, Margarita Xhepa… Për fat të keq, atdheu nuk janë vetëm hurmat, pantoflat prej gome, dhe zifti i asfaltit të zbutur nga vapa në Korrik. Atdheu është edhe kujtimi i frikës, ankthit, fletë-rrufeve, zyrat e Kuadrit, burgu i kohës së diktaturës. Asgjë më shumë se një përjetim i sinqertë në retrospektive nuk do t’i mbante larg këto forma të përçudnimit të qenjes. Asgjë më mirë se kujtimet nuk do ta denonconte dhunën, farsën, autoritetin e shtetit në të gjitha kohërat. Eshtë e natyrshme pyetja: Pse? Pse ndrydhej njeriu? Në emër të kujt dhe të çfarë gjëje shteti futet në jetën e individit?…Tek kujtimet? Dhe padyshim, asgjë tjetër kaq mirë sa vetë kujtimet nuk mund ta shënjojë lidhjen e shenjtë me të, asgjë tjetër nuk mund ta shumëfishojë atdheun më tepër; ta nxjerrë nga shtrati i tij buzë Osumit, Vjosës, apo Bunës e ta përcjellë në brigjet e Senës apo në liqenet e Detroitit.
Kisha harruar që Ylli Demnerin nuk e kam takuar kurrë, gjë që vite më parë mund të përkthehej si “nuk e njoh”. Por si mund të thuash tashmë “nuk e njoh” për një njeri me të cilin paske ndarë Bulevardin e Tiranës, ke thithur aromën dehëse të luleve Dorëzonje, apo ke përjetuar të njëjtat frikëra apo ankthe të kohës një kohe të shkuar?! Ndoshta Ylli vetë i ka ujdisur kujtimet si një akuzë kundër diktaturës. Mllefi i tij për shiksat, policët, apo ushtarët përzihet me mllefin për Çu En Lain, Brezhnjevin, Enver Hoxhën, kalon në adhurimin e sallonit të pritjes së Anisa M. që s’kishte asgjë nga “produktet e socializmit” e deri tek frika nga “hapësira përtej ushtarit” tek Komiteti Qendror dhe tutje-tutje tek përshkrimi i “katunareve” që shisnin qepë, domate, kopër, nenexhik apo që të porsa martuar shkonin në shtëpitë e pushimeve: djali me një këmishë të bardhë e pantallona teritali e vajza me një fustan me lule e flokët e bëra permanent… I lexon të gjitha, i kujton në fakt, dhe e kupton po ashtu se sa e sertë është jeta kur na e kondicionon mendimin, dhe njohjen, me vendin dhe kohën ku kemi lindur krejt rastësisht, dhe me grupin njerëzor që i përkasim. Ylli nuk mund të qëndrojë jashtë vendit dhe kohës së përjetimeve të tij. Dhe natyrisht, s’mund të bëjë përjashtim nga rregulli. Do të më kishte pëlqyer t’i gjeja këto kujtime nën tisin e mendimeve nga jeta “ndryshe”, por me përjashtim të dy-tre momenteve, Ylli i shmanget filtrit të kohës dhe vendit ku jeton tash. Por jam e sigurt, Demneri nuk ka dashur të shkruajë historinë e Shqipërisë, edhe pse, me kujtimet e tij të sinqerta e të shumë-menduara, i ka shtuar historisë së madhe shumëçka në anën njerëzore.
Jemi mësuar të lexojmë libra të mëdhenj e të rendë ku të tjerët zbulojnë botën për ne dhe na mësojnë si ta kuptojmë, si ta ndjejmë, si ta themi. Ylli Demneri ka zgjedhur ta bëjë këtë thjesht, por me shumë mjeshtëri: Ai ka hapur dyert e vetvetes dhe na lë të futemi aty, të ndajmë mendimet, e të meditojmë për jetën, shoqërinë dhe politikën me gjuhën e kthjellët e lakonike të kujtimeve. Çfarë mund ta bënte atdheun më të pranishëm?!

 

Nostalgjia e humbjes

Nga Alket Çani (Gazeta Panorama, 9 tetor 2011)

Nëse ka një libër, në letërsinë shqipe, që ka fotografuar në mënyrën më të përimët e të kulluar portretin e vërtetë të një epoke, ky është padyshim libri “Më kujtohet” i Ylli Demnerit. I ngjan ai më tepër një albumi fotografik që nuk flet me gjuhën e imazhit, por të fjalëve, ku janë renditur në mënyrë të natyrshme e pa rend kronologjik, çaste të fokusuara nga kujtesa, në formë fragmentesh. Këto fragmente, që në pamje të parë duken si pa lidhje me njëri-tjetrin, formojnë, në të vërtetë, një unitet të brendshëm mjaft koherent, i cili krijohet nga vetë lënda e librit e shtrirë në një kohë dhe hapësirë të përcaktuar, stili dhe procedetë e rrëfimit, duke e bërë “Më kujtohet” një libër të pazakontë dhe krejt të veçantë në letërsinë shqipe të deritanishme.

Në parathënien e librit, autori thotë, ndër të tjera, se ideja për këtë libër i ka ardhur në mendje pasi ka lexuar librin Je me souviens (Më kujtohet) të autorit francez Georges Perec. Nga ana e tij, edhe Perec për përmbledhjen e vet u frymëzua nga një tjetër libër me të njëjtin titull, por kësaj here në anglisht, I remember, i piktorit amerikan Joe Brainard. Të dy këta autorë, që do mund t’i cilësonim si pararendësit e Demnerit, kanë shkruar kujtimet e jetës së tyre në vendin te tyre. “Ky shënim i vogël i Perec-ut, vazhdon Demneri, ma hoqi kompleksin e kopjuesit. Jo vetëm kaq, por kjo mënyrë të kujtuari e së kaluarës kolektive shpëtoi nga autobiografia e mirëfilltë – që në rastin tim nuk do të kishte ndonjë interes -, dhe njëkohësisht më shmangu nga dëshira për të krijuar një portret simpatik për veten, siç ndodh në librat me kujtime”.

Pra, kemi të bëjmë me një vepër sa personale aq edhe të depersonalizuar, e madje të çinteresuar, karakteristikë kjo që është ndoshta nga më të rëndësishmet për suksesin e librit. Ashtu sikundër një nga vlerat e tij më të çmuara është fakti që Demneri ka shkruar një libër të hapur, në kuptimin që gjithkush mund të shtojë, sipas këtij modeli, kujtimet e tij, e, për rrjedhojë, kujtimet e përbashkëta të një epoke.

*

Të gjithë ata që kanë kaluar një pjesë të jetës së tyre, ose të paktën fëmijërinë, përpara viteve nëntëdhjetë tek ne, nuk mund ta lexojnë këtë libër pa gjetur atje vetveten, fëmijërinë dhe rininë, ngjyrat dhe ngjarjet, gjestet dhe aromat, historitë dhe humorin, gjuhën dhe objektet e kohës, shkurt, jetën tonë të kaluar, të përbashkët e pothuajse të njëtrajtshme, e cila tashmë ka humbur, por nuk është harruar. Libri i Demnerit na ndihmon ta rikujtojmë atë, përpara se t’ia zerë vendin një tjetër epokë e mëpasme, si, fjala vjen, kjo e sotmja, me tiparet dhe njëtrajtshmërinë e saj.

Shoqëria e çdo epoke krijon mënyrat e saj të jetesës, normat dhe zakonet, shijet dhe idealet, gjykimet dhe qëndrimet, shkurt, një konceptim të caktuar të botës, të cilin e manifeston nëpërmjet produktesh. Në njëfarë kuptimi, njerëzit bëhen viktimat e asaj që prodhojnë vetë. Çfarëdolloj aspekti që të ketë, ideologjik, industrial, utopik, virtual, vjen një çast kur ky produkt ushtron tiraninë e vet të pashmangshme mbi shoqërinë që e ka prodhuar. Kur kjo tirani mbërrin në pikën e saj kulmore, njerëzit nisin përpjekjet për të shpëtuar prej saj. Është koha kur ata ngrejnë pikëpyetje dhe vënë në dyshim gjëra. Por jo për shumë kohë. Sepse është shumë e vështirë e pothuajse e pamundur të mos prodhosh, e të mos prodhosh gjithnjë e më tepër. Produkte të reja – tirani e re. Kjo ndërkohë midis dy tiranish është periudha më e bukur në jetën e një shoqërie. Është një formë e thellë e revoltës së saj të heshtur.

Është, pak a shumë, kjo situatë që përshkruan si në mënyrë të pavetëdijshme libri “Më kujtohet”. Këto kujtime, ose më saktë fragmente kujtimesh, – sepse të duken si episodet e mbetura nga një tërësi, pjesa thelbësore e së cilës ka humbur – ringjallin pikërisht humbjen e asaj ndërkohe dhe kjo humbje shkakton nostalgji. Nga kjo pikëpamje, tekstet e këtij libri ngjajnë si haiku. (“Më kujtohet një qershi e lulëzuar. E vetme. Në një fushë të vogël mbuluar me bar të lartë.”) Ose si fotografi. Tipari themelor i tyre është ngulitja e një çasti ikanak, të pakthyeshëm, e diçkaje që është e destinuar të humbasë njëherë e përgjithmonë. Me kujtimin e këtyre episodeve në këtë libër, autori ka kryer një akt të thellë përsiatjeje të brendshme dhe është vënë në rolin e pazëvendësueshëm të dëshmitarit objektiv të një kohe dhe një bote.

*

Duke folur për Mallarmé-në, Paul Valéry thoshte se kur distancohesh nga bota, vihesh në kushtet e të kuptuarit të botës. Në këtë kontekst, autori i librit “Më kujtohet” e ka marrë tashmë largësinë e duhur që nostalgjinë e viseve fizike dhe shpirtërore të fëmijërisë ta shndërrojë në një fakt estetik. Ai ka shkruar një libër të mrekullueshëm, fryt i një vëzhgimi të hollë, i një sondimi të thellë të kujtesës dhe i një pritjeje të gjatë. Dhe ka pikturuar, si peizazhistët e Linjdes së Largët, lidhjen dinamike që krijohet midis njerëzve të një epoke dhe universit të tyre.   

 Në shekullin XVI, poeti japonez Satomura Shoha kërkonte një penel, që të mund të pikturonte lulet e kumbullës, bashkë me aromën e tyre. Na duket se me këtë libër, Ylli Demneri e ka gjetur penelin. Ky libër është i të gjithëve. Ne të gjithë jemi ky libër.

Paris, tetor 2011

Instalacion kujtese në librin e Ylli Demnerit

Posté : 14 avril, 2011 @ 10:35 dans LIBRI | Pas de commentaires »

Nga Dashnor Kokonozi

Instalacion kujtese në librin e Ylli Demnerit dans LIBRI Lbri-Me-kujtohet-300x249Duke e shfletuar faqe pas faqeje përmbledhjen me copëza kujtimesh “Më kujtohet” që mban në kopertinë emrin e Ylli Demnerit, kupton se mënyra e konceptimit të librit nuk është pa lidhje me vetë formimin e autorit, kinematografinë, për të cilën studioi dhe në Francë rreth viteve ’90. Këtu nuk është fjala për të sjellë elemente autobiografike, sesa për të pasur në dorë një element më shumë në gjykimin e këtij libri, që për nga forma e përmbajtja paraqitet krejt i veçantë në letërsinë e shkruar shqip. Është fjala për dikë, që prej kohësh ka lënë mënjanë kamerën për të marrë penën në dorë, por nuk duhet këmbëngulur për të gjetur një kufi të qartë midis asaj që ai krijon me ato dy instrumente. Këtu me të vërtetë është rasti të përmendet një thënie e Jean-Luc Godard, që nënvizon se të shkruarit është si të bësh kinema, sepse midis të shkruarit dhe xhirimit ka një ndryshim sasior e jo cilësor.

Nga ana e tij, autori kujdeset të mos e rreshtojë në një gjini të caktuar librin e tij, nuk e quan as “roman” e as “kujtime…”, por në të vërtetë lexuesi sikur tundohet ta quajë edhe ashtu edhe kështu. Se aty ai gjen elementë të bollshëm për ta quajtur “roman”, nëse do të nisemi nga përkufizimet që i janë bërë me kohë kësaj gjinie, aftësitë që ajo ka për të na sjellë para sysh epoka të tëra, personazhe e mendësi të caktuara, por askush nuk e ndien veten në gabim, po qe se i quan edhe “kujtime” në kuptimin dhe në atë masë që në shekuj autorë të ndryshëm e kanë ndier të nevojshme të paralajmërojnë se kujtimet e tyre reflektojnë një realitet që është përjetuar nga shumë të tjerë e, për pasojë, ato nuk i përkasin ngushtësisht vetëm atij. Të kujtuarit personal e një të kaluare kolektive, përcakton librin. Demneri, nga ana e tij, që po ashtu shënon se një ngacmim fillestar për ta shkruar atë e ka pasur nga “Je me souviens” i G. Perec, por me sa duket, “ndikimi” fillon e mbaron aty.

Që në rreshtat e parë, bashkë me humorin e kudondodhur, lexuesi ndien të përshkohet nga një valë e freskët emocionesh, percepton një lloj “déjà vu”, diçka që e bën të thotë se vërtet edhe ai e kujton një gjë të tillë dhe me kohë harron formën dhe ndjek fillin e një serie të caktuar “sekuencash të kujtesës”. Një “pachwork” i vërtetë elementesh që kujtonim se i kishim harruar, të një kohe ku të duket se njerëzve u ishte ndaluar të rriteshin e të gjykonin me mendjen e tyre. Në të vërtetë, është fjala për një kohë që nuk meriton tjetër veçse të harrohet, po të mos qe i pranishëm edhe fakti i rëndësishëm se ajo ka qenë edhe koha e të gjithë atyre që nuk e kishin zgjedhur me vullnetin e tyre regjimin politik që ishte instaluar në Shqipëri. Dhe këtu ka një dallim që duhet shënuar me terma të qartë e që duket se ka qenë edhe shqetësim i vetë autorit, kur thotë se notat e nostalgjisë që vërehen aty-këtu nëpër libër nuk kanë të bëjnë aspak me atë dimension kohe që i përket diktaturës, por me atë kompleks të papërsëritshëm emocionesh, me të cilat përjetojmë një periudhë aq mbresëlënëse të jetës sonë: fëmijërinë e rininë e parë.

Këtu duket se me interes është edhe “temperatura” e ngjyrave që ruan autori, pra qëndrimi ndaj atyre çasteve që sjell në kujtesë, i cili është gjithnjë në pajtueshmëri qoftë me naivitetin dhe aftësitë gjykuese të moshës, ashtu edhe me atë ngarkesë emocionale, me të cilën ngjarje të ndryshme janë përjetuar për herë të parë. “Më kujtohet, shkruan ai, ushtari me automatik në mes të rrugës që të çonte për në Bllok. I frikshëm nuk ishte ushtari, por hapësira mbrapa. Qytet i ndaluar”. Pra, vetëm kaq mjafton se për të ngacmuar kujtesën tonë ku ai vend, për të cilin flet autori, ka rolin e një simboli të vërtetë, ku luheshin intrigat më të pabesa e merreshin vendime sa të çmenduara, aq edhe pa kuptim që fyenin dinjitetin e një kombi e na bënin qesharak në sy të të gjithëve. Pra, vërtet nuk ishte aspak ai ushtari që kishim frikë… Diku tjetër lexojmë: “Më kujtohet dyqani i vajgurit dhe sikleti kur isha adoleshent se mos më shikonte ndonjë vajzë me bidonin në dorë…”. E kush nuk e ka ndier të nevojshme qoftë edhe një herë të vetme ta lëshonte menjëherë bidonin përtokë, e të bënte sikur nuk ishte fare i tiji? Në thelbin e tyre, këto pjesëza kujtimesh jo rrallë marrin trajtën e sintezës së mendësisë së një periudhe të caktuar me një efekt të pashmangshëm semantik që bëhet i dukshëm nga fakti se të njëjtën gjë e ke të vështirë ta formulosh sot me fjalë të tjera. Pra, ajo mënyrë të shprehuri duket sikur mbetet më e përafërta për të shprehur ndjesitë e asaj kohe.

Pasi ke “notuar” në një univers të papërsëritshëm deri në faqet e fundi të këtij libri, ndien nevojën të tërhiqesh pak, sikundër ndodh për të perceptuar më mirë një tablo. Dhe, me të vërtetë aty kupton se para syve ke një kolazh të vërtetë, apo më saktë një instalacion kujtimesh që ka të gjitha karakteristikat e montazhit të një filmi. Nga ana e tij, për këtë lloj “montazhi” autori ruan një frymë krejt eklektike, gjë të në të vërtetë i përgjigjen një realiteti psikologjik. Në jetën e përditshme kujtdo i ndodh që në kujtesë i vijnë copëza të fëmijërisë, pa ruajtur asnjë koherencë kohore, e pa qenë fare i ndërgjegjshëm se shpesh ato janë pasojë e një ngacmimi të rastit të ditëve të sotme. Ajo që ndez emocionet, janë imazhet që shpërthejnë në kujtesë herë gjithë ngjyra e dritës, herë me keqardhje për diçka të lënë pa thënë a pa bërë, por në të shumtën e rasteve pa mundur të gjejmë një shpjegim racional pse ndodh një gjë e tillë. Pikërisht duke ruajtur këtë “strukturë natyrore” për librin e tij, Ylli Demneri ka gjetur çelësin që hap derën e një bote të tërë imazhesh të “ndrydhura” edhe në mendjen e lexuesit, i cili ndihet krejt i lirë t’i bashkëshoqërojë “imazhet” e autorit me përjetimet e tij personale e, madje, nis e ndien vështirësi, kur kërkon të gjejë se ku mbarojnë kujtimet e autorit dhe ku fillojnë të tijat. Kjo është cilësia më tërheqëse e këtij libri.

Gazeta Panorama, 14 mars 2011

____________________________________________________________________

Libri “Më kujtohet” gjendet në Tiranë në librarinë Adrion (Pallati i Kulturës), në librarinë Vera, rruga e Durrësit numër 5, , si dhe në librarine « E për7shme », rruga Jul Variboba. 152 faqe. Çmimi 500 lek.

 

***

Renata15 Prill, 2011 – 11:25 am
Prsh!
Po, eshte e vertete analiza e z.Kokonozi.
Kush e njeh nga afer Yllin njeh natyren, pikpamjet, menyren e te shprehurit dhe humorin e tij.
Ylli si gjithnje i vertete ne te gjithe qenien e tij ka qendruar dhe ne shkrimin e
ketij libri ku ka shprehur vertetesisht cfar ka perjetuar e ndjere ne ate periudhe te veshtire per te gjithe ne.
Kush harron te shkuaren gabon perseri duke ecur para, prandaj duhet rikujtuar ndonje here……… na ben mire.

12345
 

Mariage Ingrid et Florent |
ANIMATION (CHATEAU GONFLABLE ) |
BIENVENUE dans mon Univers ... |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Moi, Lilith
| venez chez zabuzobe ça peu ...
| Cours en ligne Infocom